Τετάρτη 24 Μαρτίου 2010

Προς την Επανάσταση, ταυτότητα των Ελλήνων.(γ)

Όπως έχουμε ξαναπεί η συνείδηση των Ελλήνων της Επανάστασης του 21’ κάθε άλλο παρά αποτέλεσμα συγκυριών εκείνων των χρόνων ήταν. Η συνείδηση βαθιά ριζωμένη σε όλο το Γένος καθ’όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, έχοντας ως βασικά χαρακτηριστικά την πίστη προς την παράδοση του Βυζαντίου(εκφραζόμενη με τους θρύλους για την Πόλη, τον τελευταίο Αυτοκράτορα κ.α.), την πεποίθηση ότι δικαιούμαστε ένα καλύτερο μέλλον σαν παιδιά των δοξασμένων αρχαίων, και τέλος την αφοσίωση στην ορθόδοξη πίστη(που δεν σημαίνει υποχρεωτικά εμπιστοσύνη και πίστη στους λειτουργούς της θρησκείας…), απλώς εκδηλώθηκε επιτέλους πετυχημένα το 1821, εκπληρώνοντας τις προσδοκίες τόσων γενιών.

Η ζώσα παράδοση της αυτοκρατορικής κληρονομιάς των Ελλήνων, με κέντρο την Πόλη, δεν έπαψε ποτέ να εκδηλώνεται και στα γραπτά μνημεία που έχουν διασωθεί, δίνοντας μας την εικόνα της αυτοσυνειδησίας και της επίγνωσης των λόγων που οδήγησαν τους Έλληνες σε εκείνη την θλιβερή κατάσταση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Ναυπλιώτης Θεοδόσιος Ζυγομαλάς(1544 - 1607) που θεωρούσε αρχή των κακών την άλωση της Πόλη από τους Φράγκους :

ακούω, και ως εν ευεργετικοίς αρχοντικοίς γράμμασι του Γένους ημών ορώ, προ τριακοσίων ήδη ενιαυτών(το εκείθεν δε αφίημι λέγει δια το μακρήγορον) ότε Γουϊδών τις ντε Βίν(Guy de la Roche) λεγόμενος Γαλός και το μετά τούτον Ιάκωβος ντε λα Ροκάς(Jacques de la Roche), ήσαν ποτε κύριοι Αθηνών, και ενωτίζοντο, ότι η νέων Ρωμαίων είτε Γραικών βασιλεία ασθενείν άρχεται, …» (1)

Η απελπισία είναι έντονη, καθ’όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, και είναι εμφανές σε κάθε γραπτό μνημείο της εποχής , όπως στην έμμετρη ιστορία του μητροπολίτη Μύρων Ματθαίου (1594-1624), από τη Πωγωνιανή της Ηπείρου:

«Αλλοίμον, αλλοίμονον ‘ς το γένος των Ρωμαίων

πως έγεινεν ανόσιον και καταφρονεμένον!

ώ πως εκαταστάθηκε το γένος των Ελλήνων,

και επεριπλέχθήκετε μέσον πολλών κινδύνων,

από τεσάς η φρόνησις και η σοφία όλη

εβγήκε και εξάπλωσε ‘ς την οικουμένην όλη

Και άρματα και γράμματα και η θεολογία

από τεσάς εφάνηκε και η πολλή ανδρεία,

γραμματική, ποιητική, ρητορική, και τ’άλλα,

όσα λεπτά μαθήματα και πράγματα μεγάλα,

όλα εσείς τα βρίσκετε και εμοιράσετέ τα

είς όλα τα βασίλεια, ωσάν με την τρουμπέττα,

ο κόσμος σας επαίνεσεν όλος εις την σοφίαν,

τώρα πως εξεπέσετε ‘ς του Τούρκου την σκλαβίαν.

Αλλοίμον, αλλοίμονον, καλή μου βασιλεία,

και πως εστερηθήκαμεν καλήν σου ομιλία.

και συ, Κωνσταντινούπολις, πως εκαταφρονέθης

και από γένος μιαρόν εκατακυριεύθης,

εχάθηκεν η δόξα σου, εχάθη κ’ή τιμή σου,

και σε ορίζουν βάρβαροι τώρα με την πομπή σου,

και πάτησαν τα τείχη σου και πήραν την στολή σου,

και στέφος το βασιλικόν επήραν οι εχθροί σου,

ώ πως και να εξύπναγεν ο μέγας Κωνσταντίνος,

ο ποίος σε ανάκτισεν με όρεξιν εκείνος,

και να σε ήθελεν ιδείν πως είσαι σκλαβωμένη,

αθλία και ταλαίπωρος και καταφρονεμένη,

…» (2)

Η συνείδησή τους ήταν αυτή που έδινε στους Έλληνες δύναμη, ακόμα και στο πεδίο της μάχης, ακόμα κι αν αυτό ήταν εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από τις εστίες του.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα η αφήγηση ενός άλλου Ηπειρώτη, του Σταυριανού Βηστιάρη, από τη Μαλσιανή του Δέλβινου, που έζησε στα τέλη του 16ουαιώνα

Στο επικό του ποίημα, λοιπόν, «Ανδραγαθίες του ευσεβεστάτου και ανδρειωτάτου Μιχαήλ Βοεβόδα», προς τιμή του βοεβόδα Μιχαήλ (Mihai Viteazul -1558 -1601) της Βλαχίας, Μολδαβίας και Τρανσυλβανίας,ο οποίος από τη μεριά της μητέρας του ήταν γόνος της Φαναριώτικης οικογένειας των Καντακουζηνών, ο Βηστιάρης περιγράφει τη μάχη μεταξύ των Ελλήνων μισθοφόρων που υπηρετούσαν το πριγκηπάτο, εναντίον των γειτονικών Τατάρων, και πως οι Έλληνες αναθάρρησαν :

«Και ο Μιχάλης(τον βοεβόδα εννοεί) τ’άκουσεν, πολλά του κακοφάνη,

Και πρόσταξε να’τοιμασθούν να παν να βρούν τον Χάνη,

και τους Ρωμαίους έστειλαν τρακόσια παλληκάρια,

να’δούσι πόθεν έρχονται, να μάθουσιν καθάρια,

να’δουν αν ήναι περισσοί, αν ήν’μαζί κ’ο χάνης,

να του μηνύσουν γλήγορα, να πάγη και ο Μιχάλης.

Οι δε Τατάροι ήσανε ογδόντα χιλιάδες,

που σέβηκαν και κούρσευσαν παιδία και μαννάδαις,

και ήλθαν εις το Νάσλοβον, κ’ήσαν ταμπαρωμένοι

ο Χάνης και άλλοι περισσοί, όλοι διαλεγμένοι,

κ’εβγήκαν οι Ρωμαίοι αυτοί, τ’άξια παλληκάρια,

ομπρός διαβιγλάτορες να μάθωσιν καθάρια,

να ιδούν αν ήναι περισσοί, να κράξουν και τους άλλους,

να έλθουν εις βοήθειαν να μην τους πάρουν σκλάβους,

και βουλευθήκαν λέγοντες «ας πάμεν μοναχοί μας,

ή να κερδέσωμεν τιμήν, ή να χαθ’η ζωή μας,

Δεν βλέπετ’ότι βούλονται οι Βλάχοι να μας φάγουν

και δια τούτ’εδ’έστειλαν ημάς δια να πιάσουν,

εώς πότε να ήμεσθεν ‘κ τους Βλάχους ωργισμένοι,

και από μεγάλους και μικρούς νάμεσθ’ωνειδισμένοι;

Αλέξανδρος ο βασιλεύς όλην την οικουμένη

με τους Ρωμαίους ώρισεν, διατ’ήσαν ανδρειωμένοι,

και ημείς να γένωμεν δειλοί οπίσω να στραφούμεν;

αν Μακεδόνες ήμεσθεν σήμερον ας φανούμεν,

σήμερον ας τιμήσωμεν και γένος και πατρίδα,

ή σήμερ’ας παιθάνωμεν χωρίς άλλην ελπίδα,

διότι αν κράξωμεν ημείς Βλάχους να μας βοηθήσουν,

θέλουν ειπ’εφοβηθημεν, και θε μας ονειδίσουν,

αλλά ας πάμεν μοναχοί απάνω’ς τους Τατάρους,

κ’ελπίζω να τους πάρωμεν όλους ωσάν γαϊδάρους.». (3)

Τελικά η μάχη έληξε υπέρ των Ελλήνων:

« κ’οι Ρωμαίοι τους κυνηγούν ωσάν ανδρειωμένοι,

εκεί να ιδής Τατάριδαις ‘ς το χιόνι ξαπλωμένοι,

πολύ κακόν τους έκαμαν όσον να ξημερώσει,…» (στ.177-179):

Ποιο αξιοθαύμαστο μνημείο όμως στέκει τούτο, που τα’ακουσαν να τραγουδιέται στο σπίτι του μπέη της Μάνης στα τέλη του 18ου αιώνα οι…Κορσικανοί αδελφοί Stephanopoli, που συγκινημένοι επισκέφτηκαν τον τόπο των προγόνων τους οι οποίοι φεύγοντας από το Οίτυλο εγκαταστάθηκαν τελικά στο Καργέζε της Κορσικής όπου η ανάμνηση της ελληνικής/μανιάτικης καταγωγής είναι ζωντανοί ακόμα και σήμερα.

Στον πύργο λοιπόν του Τζανέτμπεη Γρηγοράκη, στο Μαραθονήσι(Γύθειο), μπροστά σε έναν Αθηναίο, έναν Μακεδόνα, τρεις Κρητικούς και έναν Ηπειρώτη, που είχαν πάει να επισκεφτούν τον «μανιάτμπεη», άρχισαν να τραγουδάνε το σε μορφή διαλόγου «Τραγούδι της Ρούμελης» :

“Ο ξένος της Ρούμελης:

-Όλος ο κόσμος χαίρεται

Όλοι βαρούν παιγνίδια

Η Ρούμελη και τα νησιά

Στέκουνε πικραμμένα.

Ρούμελη, για δε χαίρεσαι,

Για δεν βαρείς παιγνίδια;

Η Ρούμελη του ξένου:

-Εις την σκλαβιάν που με θωρείς,

Στα σίδηρα του Τούρκου,

Μπρε να μου’πης να χαιρεθώ

Πως σε βαστά η καρδιά σου;

Μην είσαι ξένος και έφθασες,

Και ακόμη δεν ηξεύρεις

Τι γίνεται στην Ρούμελη,

Και τι περνά εις την Πόλιν;

Μην είσαι φίλος των Γραικών,

Και απεθυμάς να μάθης

Το τι έχω και δεν χαίρομαι,

Διατί είμαι λυπημένη;

Όποιος και αν είσαι, άνοιξε

Την ιστορίαν, και ίδε

Τ’ήτον η Γραίκια μια φορά,

Και άκουσε τ’είναι τώρα.

Που το τύρρανος μου ερήμαξε

Το γένος των Ρωμαίων;

Που είναι η Αθήνα μου,

Που είναι κείνη η Αθήνα,

Που ο κόσμος εθαμάστηκε,

Και σέβεται ακόμη;

Εκεί επρωτοφάνηκε

Η ελευθερία εις τον κόσμον

Εκεί διαλάλησε ο Σόλων

Των Αθηναίων τους νόμους,

Εκεί έτρεχαν να φωτισθούν

Της Ευρώπης τα έθνη,

Και, από τα πέρατα της γής,

Έρχουντον στην Αθήνα

Των βασιλέων τα παιδιά

Στερηάς και του πελάγου,

Άλλα να ιδούν τα εργόχειρα

Των θαυμαστών τεχνήτων

Άλλα να σμίξουν τους σοφούς,

Να μάθουν επιστήμαις

Ν’ακούσουν παραδείγματα

Από τους φιλοσόφους.

Εκείνη η Αθήνα που αγροικάς

Που έλαβε τόσης φήμην,

Τώρα η σκλαβιά την έφαγε,

Τώρα δεν είναι πλέον.

Τώρα οι διαβάταις που περνούν,

Οι ξένοι που διαβαίνουν

Άλλον εκεί δεν βρίσκουνε,

Άλλον εκεί δεν βλέπουν

Παρά ένα έρημον χωριόν

Κει που ήτον η Αθήνα

Και έναν φιλάργυρον Αγάν

Στον τόπο του Αρεοπάγου.

Και ποιος ν’αράξη στο Μωρηά,

Και δάκρυα να μην χύση;

Και όποιος είχε τον ιδεί

Στον καιρόν των Ελλήνων,

Πρι του παρά να σκλαβωθή,

Έπρεπεν να πιστεύση

Τον είχαν κτίσει οι θεοί

Δια μιαν στολήν του κόσμου,

Και τώρα είναι άγριος και έρημος,

Και άγρια θερία θρέφει.

Όπου ρίξω το βλέμμα μου,

Όπου γυρίσω, βλέπω

Σκλαβιά, χηράδες, και αρφανά,

Και Τούρκους ματολαύταις.

Στην Ρούμελην κάθε πασάς,

Στον τόπον όπου ορίζει

Έστοντας εφταξούσιος,

Ό,τι του ορμήση κάμνει.

Γδύνει, αχανίζει φαμελιαίς,

Και χόρτασιν δεν έχει,

Όσον που να ιδή τον ραγιά

Γυμνόν και πεινασμένον

Και αν είν’κανένας πλούσιος,

Μαύρη, κακή του μοίρα!

Να χάση πλούτη και ζωήν

Κάθε ώρα κινδυνεύει.

Και τα καΰμένα τα νησιά

Ανάπαυσιν δεν έχουν,

Ποτέ δεν λείπουνε απ’εκεί

Οι κλέπτες της θαλάσσης,

Τούρκοι, Φράγκοι, και Βάρβαροι,

Όλοι τα κατατρέχουν

Και ποιος να ιδή την Έγριπον

Να μην κακοκαρδίση;

Την Ρόδο να μην λυπηθή,

Την Κρήτην να μην κλάψη;

Και τα επίλοιπα νησιά

Να μην αναστενάξη;

Βγαίνει και ο Καπετάν πασάς,

Μια φορά τον χρόνον,

Με αρμάδα στο Αρχιπέλαγο

Τον γύρον του να κάμη,

Τρομάρα πιάνει τα νησιά,

Σαν μάθουνε πως φθάνει

Με χρυσά δώρα τρέχουνε

Να τον συναπαντήσουν.

Έτσι και δεν τους ωργισθή

Και δεν τους αφανίζει,

Και ακόμη όλα δεν τα’ακουσες

Όσα οι Ρωμαίοι παθαίνουν,

Κάθε Τούρκος και τύρρανος,

Κάθε Ρωμαίος και σκλάβος,

Ο Τούρκος δέρνει τον Ρωμηόν,

Και ποίος να του μιλήση;

Και να σκοτώση ένα ραγιά,

Ποιος πάει να τον καλέση;

Να μην θαρρής τι ένας Ρωμαιός

Από φοβέρα αφίνει

Να κτυπήθη του βάρβαρου,

Που τρέχει να τον δείρη!

Ρωμηός εις τα’άρματα ποτέ

Τούρκον δεν εφοβήθη,

Μα πρέπει να έχη απομονή,

Ότι αν βαρέση Τούρκον,

Μπορεί να πάρη τα βουνά,

Και ας πάν να τον γυρεύουν!

Μα οι Τούρκοι που δεν σύγχωρουν

Ρωμαίου που να βαρέση,

Πέφτουν και κάνουν αθεσιά

Απάνω εις τους δικούς του.

Νάσουν ποιαίς είναι των Τουρκών

Η κρίσες στον Λεβάντε.

Πόλι μου , που είν’τα κάλλη σου;

Πόλι δυστυχισμένη,

Πόλι μου, φως που εφώτιζες

Ανατολή και Δύσι!

Και τώρα είσαι η κατοικιά

Βαρβαρωτάτου γένους

Και βλέπεις την Άγιαν Σοφιά

Στου Αγαρηνού τα χέρια

Να κάθεται και ο Μάωμεθ

Εις των Γραικών τον θρόνον,

Να θρέφη τα Ρωμαιόπουλα

Με της σκλαβιάς το γάλα.

Ευρώπη, και τι σου έκαμα,

Και χαίρεσαι να βλέπης

Ένα θεριό στον θρόνον μου,

Που δεν χορταίνει αίμα;

Μ’ένα σημάδι του χεριού

Χίλια κεφάλια πέφτουν!

Και εγ’όλα ταύτα βλέπω τα,

Και μαύρα δάκρυα χύνω

Και που να’πω τα πάθη μου,

Κανένανε δεν έχω.

Κανένας δεν ευρέθηκε

Να με παρηγορήση

Φαρμάκι ωσάν τι επότισα

Όλην την οικουμένην,

Και όλοι μ’αλησμονήσανε,

Κανείς δε με λυπάται,

Και οι Μόσκοβες, οι φίλοι μου,

Η μοναχή μου ελπίδα,

Και τι καλό μου εκάμανε

Σαν ήλθαν στον Λεβάντε;

Να μ’αφανίσουν τα νησιά,

Και να με παραιτήσουν

Και πάλιν με τον τύρρανον

Να κάμουν την αγάπην.

Νάσου σε τι ακατάστασιν

Μ’ήφερεν η σκλαβία,

Σκλαβία τόσο σκληρή

Στον κόσμο δεν εφάνη,

Και ελπίδα από καμμιά μεριά

Να λυτρωθώ δεν έχω.

Και συ μου λέγεις να χαρώ

Παιγνίδια να βαρέσω,

Που αλλού, παρά στα δάκρυα μου,

Παρηγοριά δεν βρίσκω.” (4)

Ο Δήμος Στεφανόπουλος, μετά από αυτό υποσχόμενος στους Έλληνες δίπλα του ότι η Γαλλία και ο Βοναπάρτης θα σταθεί δίπλα στην Ελλάδα, και θα φυτέψει το δέντρο της ελευθερίας στην Πόλη, τους ευχήθηκε ότι μέχρι τότε οι Έλληνες να μείνουν ενωμένοι και χαιρετώντας όπως αυτοί αναφώνησε «Ελευθερία ή Θάνατος»…

Τελικά δεν άργησε πολύ ο καιρός και τον Μάρτη του ’21 οι Έλληνες χωρίς να περιμένουν κανένα Ναπολέοντα ή μαρμαρωμένο βασιλιά έκαναν αυτό που τους είχε προτρέψει ο μεγάλος Έλληνας Ιάνος Λάσκαρις στις αρχές του 16ου αιώνα(5) :

« Στήσετ’ελευθερίης θάσσον χορόν, αγλαά τέκνα

Ελλάδος ηγαθέης ήθεα μαιόμεναι»

(1) Epistola Theodori Zygomalae ,Chroniques gréco-romanes: inedites ou peu connues, pub. avec notes et tables genealogiques,1873, Carl Hermann Friedrich Johann Hopf, σελ.236

(2) Bibliotheque grecque vulgaire /publiee par Emile Legrand. Paris :Maisonneuve et Cie,1881,τομ.2, σελ.315

(3) Recueil de poemes historiques en grec vulgaire : Relatifs a la Turquie et aux principautes danubiennes / publiees, traduites et annotes par Emile Legrand,στιχ.137-136, σελ.40.

(4) Voyage de Dimo et Nicolo Stephanopoli en Grèce : pendant les années V et VI (1797 et 1798)... d'après deux missions, dont l'une du Gouvernement français et l'autre du général en chef Buonaparte. [Volume 2], Stephanopoli de Comnène, Dimo (1729-1802), εκδ.1799, σελ.74.

(5) Bibliographie hellenique, ;ou description raisonnee des ouvrages publies en Grec par des Greces aux Xve et XVIe siecle, Emile Legrand. Paris, 1885-1906, τομ.1, σελ.31.

Τρίτη 1 Δεκεμβρίου 2009

Προς την Επανάσταση, ταυτότητα των Ελλήνων.(β)

Συνεχίζοντας ,θα ήθελα να τονίσω τα χαρακτηριστικά της πρώιμης μεταβυζαντινής εποχής, που κάποιοι τα έχουν αποδώσει μόνο στα χρόνια λίγο προ της Επανάστασης, και είναι εμφανή στους Έλληνες συγγραφείς, λογίους αλλά και ιεράρχες, μοναχούς κ.τ.λ..

Ανάμεσα στους πολλούς άξιους λόγιους της εποχής του, ο Ιανός Λάσκαρις, με καταγωγή από την Πόλη, γεννημένος το 1445, που έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του στην Ιταλία, διδάσκοντας ελληνική φιλοσοφία και λογοτεχνία, δεν έπαψε να προσβλέπει και να ελπίζει στην απελευθέρωση της Ελλάδας, υποστηρίζοντας μια νέα σταυροφορία από τη Δύση.

Όταν Πάπας της Ρώμης έγινε ο Λέων ο Ι΄ , ο Λάσκαρις ανέλαβε να ιδρύσει Ελληνικό Γυμνάσιο στη Ρώμη, με την υποστήριξη του πάπα, με σκοπό τη διάδοση της ελληνικής φιλοσοφίας σε Έλληνες και μη, έχοντας μαθητές όπως τον Κωνσταντίνο Ράλλη, το Νικόλαο Σοφιανό, τον Χριστόφορο Κοντολέον, το Ματθαίο Δεβαρή και άλλους.

Όταν όμως ο Λάσκαρις μετέβη στη Γαλλία στην υπηρεσία του εκεί βασιλιά, και αφού είχε πεθάνει ο πάπας Λέων Ι’, το Γυμνάσιο που είχε ιδρύσει φαίνεται να έπαψε να λειτουργεί και η επιστολή του λόγιου Αρσένιου τον Μονεμβασίας προς τον Λάσκαρι είναι ενδεικτική της σημασίας της για τους Έλληνες:

«Επι Λέοντος του άκρου αρχιερέως αίτιος εγένου τοις των Ελλήνων βουλομένοις μεν, μη δυναμένοις δε τη πενία, της περί τους ελληνικούς λόγους σπουδής, πείσας τον αρχιποιμένα γυμνάσιον εν Ρώμη αναδείξαι δύο και δέκα μειρακίων ελληνικών, ο δη και ανέδειξε σου καταβαλόντος τα σπέρματα, ο δε τα σπέρματα καταβαλών, ως ο καλός φησι ρήτωρ, ούτος των φύντων αίτιος. Μέχρι μεν ούν εκείνος διετέλει τοις ζώσι συναριθμούμενος και αυτός παρών ετύγχανες ο τα καλά σπέρματα τοις εκείνου υποσπείρων ωσίν, επίδοσις ου μετρία τω γυμνασίω εγίγνετο, αποιχομένου δ’εκείνου κακοδαιμονία τη ημετέρα, συναπέσβυ και το γυμνάσιον. Αλλ’ώ θειότατε υπερίστασο και αύθις του γένους, εν σοι γαρ μόνω το των Ελλήνων γένος εξήρτηται.»(1)

Επίσης ο αξιολογότατος Ρεθυμνιώτης λόγιος Μάρκος Μουσούρος, που επίσης έζησε στην Ιταλία, και εξέδωσε αρκετά βιβλία από το τυπογραφείο του φιλέλληνα Άλδου Μανούτιου(Aldo Manuzio/Aldus Manutius) , αφιερώνει τον παρακάτω πρόλογο της έκδοσης του Παυσανία, το 1516, τονίζοντας τη σημασία της μόρφωσης των Ελλήνων που υπέφεραν από την
«πολυετή δουλείαν»:

«…, πρώτοι μεν οι Λατίνοι γευσάμενοι, ενεφορήθησαν άχει κόρου, πολλαπλασιάσαντες τε τα συγγράμματα των παρ’εαυτοίς σοφία και συνάμει του λέγειν διαπρεψάντων εντελείς των πεπαιδευμένων εκάστω παρεσκευάσι βιβλιοθήκας, έπειτα δε και οι περί Χαλκονδύλην(sic) και σε τους αυτόχθονας της πρεσβυτέρας Ελλάδος και τοις ωγυγίοις εκείνοις ήρωσιν ομοσπόρους επεχείρησαν ημεδαπών εν τυπώσει βιβλίων πολλάς τε Ομήρων και Λουκιανών Απολλωνίων τε και επιγραμματογραφών ποιητών δαψιλώς επιδόντες φιλέλλησιν εκατοντάδας επηνέθησαν διαφερόντως…»

«…, συ γαρ των άλλων τα καθ’εαυτούς σκοπούντων κοινός απανταχού των Ελλήνων καθίστασαι προστάτης, συ ως ουδείς έτερος υπέρ της Ελλήνων σωτηρίας εγρηγοράς πάσι τοις καιροίς επακολουθών…»

«…, νυν δε Ρώμης αρχικράτορας θεραπεύων(σ.σ. τον Πάπα εννοεί), εφ’ώτε τους Έλληνας απαλλαγέντας της πικροτάτης και χαλεπωτάτης δουλείας εις ελευθερίαν εξελέσθαι.»

«Και νυν εν Ρώμη διατρίβων τιμώμενός τε και θαυμαζόμενος υπό των εκεί, πρόξενος ως αληθώς γέγονας των Ελλήνων, τοις μεν αφικνουμένοις πολλάκις υπέρ δυνάμιν δωρούμενος, των δ’απόντων επιμελούμενος, τους δε φιλτάτους τοις περί τον κρατούντα συνιστάς, θαυμαστά μεν ούν και ταύτα σημεία δόξειεν αν της σης προς τους Έλληνας ευνοίας.


Ορών γαρ ενίους των ημεδαπών δια την πολυετή δουλείαν ούτε μεν επιλαθομένους εαυτών, ως μηδέποτ’ ανανήφειν και μηδεμίαν όλως των προγόνων έχειν έννοιαν, αλλ’εθελοκακούντας πολιτικού βίου παιδεύσεως τε και αγωγής ολιγώρως έχειν. Ούτω δε κακοδαιμονάν, ως αυτούς μεν απαιδευσία συζήν και τετυφώσθαι, εν μόνον ηγουμένους είναι σοφόν και διαρκέστατον της ες ουρανόν αναβάσεως εφόδιον, το μήτ’ελαίου γεύεσθαι, μήτ’ εναίμων ιχθυών, εν αίς νηστεύουσιν ημέραις, τοις δε παιδείας ερασταίς φθονείν εκ του προφανούς, των ποιηταίς ή φιλοσόφοις ενασχολουμένων ευθύς καταγιγνώσκοντας πολυθεΐαν τοιούτο, ει προς την θεήλατον ταύτην ημών μεμηχάνησαι συμφοράν. Ως γαρ μη παντάπασιν αποσβεσθή το σωζόμενον έτι των ελληνικών λόγων καίπερ λίαν αμυδρόν όν, ουκ ολίγους εκ τε Κρήτης, εκ τε Κορκύρας και των παραθαλασσίων της Πελοποννήσου μετεπέμψω νεανίσκους των μήτε φύσιν αγεννών, μήθ’υπό χάσμης και νωθρότητος εκνεναρκωμένων, αλλ’αγχινοία τα περισήμων και το ταλαίπωρον εχόντων εν τη ψυχή…»

«…και γάρ εμμέτρως άδοντες, καταλογάδην τε συγγράφοντες κηρύξουσι την λαμπρότητα του Γένους, ώ συ μάλιστα δίκαιος ει σεμνυνόμενος, υμνήσουσι των προγόνων σου, των πανσεβάστων της Ελλάδος αυτοκρατόρων(σ.σ.αναφερόμενος στους αυτοκράτορες Νικαίας Λασκαρήδες) της αρετήν, ούς όμως διεδέξαντο και απανθρώπως οι δια την σφετέραν αυτών μοχθηρίαν το μεν Τούρκων έθνος τηλικούτον καταστήσαντες ηλίκον ορώμεν, το δ’ημέτερον εκ βάθρων καθελόντες μνημονεύουσιν, ής έτυχες αγωγής άντικρυς ελευθερίου και τοις ευ γεγονόσι προσηκούσης, αποκαλέσουσι σε πατέρα των λόγων και της ιπποκρήνης ανακαινιστήν της Ελληνίδος, άτε δη παρημελημένην ήδη παρ’Ελλήσι την ποιητικήν δύναμιν ανασώσαντα και μετά πολλά ετών περιόδους πρώτον άκια Μουσών οιόν τε γενόμενο άσαι…»

«…, της διανοίας προς την περιλάμπουσαν αυγήν του μεγάλου Λασκάρεως δόξαν μη τολμώσης αντιβλέπειν, γονυπετείς ευξύμεθα τω πάντ’εφορώντι και κυβερνώντι Θεώ, ίν’είπερ οιόντ’εστί περιαλγήσας τη ανεκδιηγήτω πανωλεθρία των ελλεεινών Ελλήνων, των πριν μεν στατηγίαις και νομοθεσίαις , επιστήμαις τε και τέχναις πολυειδέσι και ταις εις άπαντα τα πέρατα της γής αποικίαις το ανθρώπειον γένος παιδευσάντων τε και νουθετησάντων, ημερωσάντων τε και κατακοσμησάντων, νυν δε φθονώ και επηρεία της κακής τύχης μήτ’αυτοκρατορικοίς σκήπτροις ερειδομένων μήτε πατρίδα(φεύ των κακών) ή πόλιν αυτόνομον εχόντων, ες βαθύ και μακρόν και λιπαρόν γήρας διασώζη καπί δέκα παρατεινάντας γενεάς υγιείς διαφυλάττη Λέοντα(σ.σ. παπας Λέων Ι’), τον υπέρτατον ιεράρχην και σε, του μεν γαρ παρορμώντος, του δε κατορθούντος υμών ελευθερωθήσεται μεν η Ελλάς, οι δε φιλομαθείς και φιλοθεάμονες εμφιλοχωρήσουσιν αδεώς τη Πελοποννήσω των βαρβάρων άρδην αφανισθέντων, και τον Παυσανίαν ανά χείρας έχοντες ανέσεως χάριν περιοδεύσουσι τα πάντα κύκλω…» (2)

Ο πατριωτισμός του Λάσκαρι, και η λύπη του για την κατάσταση της Ελλάδας, είναι…χαραγμένη ακόμα και στον τάφο του, στον ναό της Αγίας Αγάθης στη Ρώμη, όπου έχει χαραχτεί η επιγραφή κατ’εντολή του ίδιου το παρακάτω τετράστιχο:

«Λάσκαρις αλλοδαπή γαίη

ενικάτθετο γαίην,

Ούτι λίην ξείνην, ώ ξένε,

μεμφόμενος.

Εύρετο μειλιχίην. Αλλ’αχ-

θεται, είπερ Αχαιοίς.

Ουδ’έτι χούν χεύει πατρίς

ελευθέριον.» (3)

«Σε ξένη γή θάφτηκε ο Λάσκαρις. Μάθε ότι δεν λυπάται για τη φιλοξενία αυτή.Τη βρήκε γλυκιά. Ο πόνος είναι ότι η πατρίδα δε δίνει πια ελεύθερο χώμα για την ταφή των Ελλήνων.»

Ενώ επίσης σε ένα επίγραμμα, ενδεικτικό της πλέον αυτονόητης σημασίας του «Έλλην», αυτή τη φορά στη Θεσσαλονίκη, προς τιμή του Πολίτη λόγιου Λουκά Σπαντούνη, χαραγμένο στον τάφο του, το 1481 διαβάζουμε:

«Αύχημα δειχθείς του των Ελλήνων γένους,

τω προϊόντι του των αρετών κύκλου,

και την πατρίδα αποβεβληκώς, οίμοι,

της βαρβαρικής ου μετέσχες κηλίδος.

Τω γαρ πατρίων αρετών εξημμένος,

χρυσός ώσπερ τις ή αστήρ εωσφόρος

έλαμψας λαμπρώς τω των αρετών κάλλει.

Σωφροσύνην γάρ και ανδρείαν ασκήσας,

την τε φρόνησιν, και την ισονομίαν,

άς βάθρον έθου αρετών των ενθέων,

άγαλμα θείον τοις πάσιν ανεδείχθης.

Θέλγων δη πάντας τη των λόγων σειρήνι,

και τη γλαφυρά του κάλλους αγλαΐα,

και τοις γενναίοις των έργων καταπλουτών,

εν τη ακμή, φεύ, των μεγίστων ελπίδων

οίχη μοι, το φως και κλέος της ζωής μου,

το κοινόν κλέος, η σειρά του χρόνου, έν οίς

η της φύσεως λαμπρά φιλοτιμία.

Αί,αί, της εμής και κοινής δυστυχίας!

Οία υπέστην(σού πέρι), φεύ του πάθους,

Φίλη κεφαλή, ελπίς, ζωή, φώς, τέρψις,

Του Βυζαντίου και των Ελλήνων όρπηξ.» (4)

Επίσης, ενδεικτική της κατανόησης της ανάγκης για διδασκαλία των ελληνικών γραμμάτων, είναι η επιστολή του Πατριάρχη Διονύσιου του Β’(πατριάρχης 1546-1556), γνωστού και ως Γαλατιώτη, λόγω της καταγωγής του από τη συγκεκριμένη περιοχή της Πόλης, προς τον Ζακυνθηνό λόγιο Ερμόδωρο Λήσταρχο, ο οποίος δίδασκε στην Ιταλία. Ζητώντας του να επιστρέψει από την Ιταλία για να διδάξει τους Έλληνες:



« Τω περιποθήτω υιώ κατά Πνεύμα της ημών μετριότητος, Ερμοδώρω τω Ληστάρχω ειρήνην και υγίειαν από Θεού Παντοκράτορος.

Ότι Έλλην ει και σοφίαν μετιών, πάλαι μεν η φήμη πέπεικεν ημάς, ούχ ήκιστα δε και νύν, του ιερωτάτου μητροπολίτου Ναυπλίας και Μιχαήλου του Σοφιανού πολλά διεξιόντος σου πέρι. Όπως ούν μηδέν ελιννύσας έλθης ως ημάς, των αυτών τοις ομογενέσι μεθέξων, ών Λατίνοις προσισχόμενος απολαυείς, εκείνοι μεν γαρ και άλλους έχουσι τους εκπαιδεύσοντας, Έλληνες δε ούκ έτι, εν δίκη μεν τα’αν μάλλον επαινοίο, το πτώσιν απειλούν υπερείδων, ή το βεβηκότι και ασφαλεί προστιθέμενος.» (5)

Σημαντικότατη προσωπικότητα της εποχής, ο Φραγκίσκος Πόρτος(16ος αιων.), γόνος φτωχής Ρεθυμνιώτικης οικογένειας, ο οποίος ορφανεύοντας μετανάστευσε στην Ιταλία, και έφτασε ως την Ελβετία διδάσκοντας τα ελληνικά.
Η αλληλογραφία του με τον μεγάλο ελληνιστή Μαρτίνο Κρούσιο (Martin Crusius/Kraus) είναι αποκαλυπτική των συναισθημάτων ενός Έλληνα της εποχής όσον αφορά στον Ελληνισμό, στη μόρφωση των Ελλήνων, και στην κατάντια των συγχρόνων, μη κρύβοντας όμως την περηφάνια του για την διάδοση των ελληνικών γραμμάτων σε μη Έλληνες.

Ξεκινώ με την επιστολή του Κρούσιου προς τον Φραγκίσκο Πόρτο, με ημερομηνία 2 Σεπτεμβρίου 1570:

«Προ πολλού μεν ήδη σπουδάσας γνώριμος τινι των Ενετίησι διαγόντων Ελλήνων γενέσθαι, της μου προθέσεως απέτυχον μέχρι δεύρο, ουκ ειδώς το αίτιον τι, έπειτα δε, πυθόμενος τα περί σού, σοφώτατε άνερ, ως Έλληνός τε το γένος όντος, και της ελληνικής παιδείας ευ μάλα έχοντος, και εν Γενεύη ταύτης προεστώτος, σφόδρα εχάρην…

…Επιθυμώ τοίνυν, λογιώτατε κύριε, υπο σου γνωσθήναι, ως της Ελλάδος φωνής και του ελληνικού έθνους (φεύ της αυτού υπο τοις βαρβάροις δουλείας) θαυμαστής τε και φίλος, ως ουδείς των ομοεθνών μάλλον βούλομαι ούν, όσον δύναμαι, δεηθήναι σου, συγγνώμην μοι της τόλμης απόνείμαι, καμέ τουμού πόθου επιτυχή καταστήσαι, λίαν ησθησόμενο, ει εκ των της ονομαστοτάτης Ελλάδος λειψάνων, καν ενός την γενέαν Έλληνος ανδρός, Γερμανός ών, γνώσεως και προσρήσεως ευτυχοίην. Εύλπις δ’άρα ειμί, τεκμαιρόμενος τω προσηνεί και κομψώ, ών υπο σού εκδοθέντων επιγραμμάτων και επιστολών εν διαφόρων βίβλοις είδον. Χαρισαίο τοίνυν, Ελλήνων άριστε, καπειδάν κατά τούτο χαρίση,…»(6)

Η απάντηση του Φραγκίσκου Πόρτου είναι άκρως ενδιαφέρουσα:

«…, τοσαύτην όμως σπουδήν ποιείς του γνώριμος γενέσθαι ανθρώπω, Έλληνι μεν το γένος, τάλλα δε, παιδείας και καλών των τοις των Ελλήνων σοφοίς υπαρχόντων, ή παντελώς αμοιρούντι ή μετριώτατα μετέχοντι, εδάκρυσα δε τοσαύτην ακαταστασίαν και τύχης μεταβολήν γεγονέναι, ως τας Αθήνας, την της Ελλάδος Ελλάδα, το φώς της οικουμένης, τον ιερόν των Μουσών σηκόν, την απασών των υφ’ήλιον ελευθερωτάτην πόλιν δουλεύειν (φεύ) νύνι βαρβάροις, και ολέθροις και ούδ’αυτό το περιφανέστατον όνομα διασώζειν, παιδείαν δε και λόγους αλλαχού της γής, εν εθνέσιν αλλοδαποίς (Βρετανοίς εσχάτοις, Κέλταις και Γερμανοίς) ασκείσθαι και διάσημον είναι. Ταύτην εδάκρυσα την τύχην, αναγνούς την σην επιστολήν, και διεξελθών τα καθ’έκαστον αυτής μετ’εκπλήξεως.

Ου μην, αλλ’επειδή των πάντων διαδοχή και ουδέν εστι των όντων, όπερ ποτέ εις πείραν μεταβολής ούκ έρχεται, οιστέον γεναιώς το πεπρωμένον και στερκτέον, ότι εν αλλοφύλοις έθνεσιν, και πορρωτάτω της γης οικούσιν υπό πλείστων και τοιούτων, οίος εί συ, ανδρών το της Ελλάδος όνομα, δίκην μητρός γνησίας τιμάται και στέργεται και φαίνεται τριπόθητον είναι…»(6)

Την ίδια περηφάνια δεν ένοιωθε όμως για την οικειότητα ξένων με τα ελληνικά γράμματα και σοφία, ο Μιχαήλ Ψελλός, τον 11ο αιώνα, μισή χιλιετία πριν…και από τις σπουδαιότερες μορφές που έδωσε το Βυζάντιο , καθώς θεωρούσε ντροπή να καυχιόνται οι ανατολικοί λαοί(Άραβες, Πέρσες κ.α.) για την σοφία των Ελλήνων:

«Την δε των Ελλήνων σοφίαν προθέμενος επαινείν απολοφύρεται ως εικός, ότι δέον τους γνησίους του λόγου κληρονομείν, το βάρβαρον και αλλότριον τον πλούτον της σοφίας ουδέν προσήκοντα διεδέξαντο. Και η μεν Ελλάς σχεδόν άπασα και η άποικος Ιωνία των πατρώων ακριβώς εξεκόπησαν, ες Ασσυρίους δε και Μήδους και Αιγυπτίους ο κλήρος μετωχετεύθη, και τοσούτον η τάξις αντέστραπται, ως βαρβαρίζειν μεν τους Έλληνας, ελληνίζειν δε τους βαρβάρους, και Έλλην μεν ανήρ, ούτω συμβάν, ες Σούσα ή Εκβάτανα αφικόμενος τα πάλαι του Δαρείου ανάκτορα και Βαβυλωνίοις συγγενόμενος, ακούσεται περί ων ελληνίζων ούκ ήκουσε, και θαυμάσεται των ανδρών έκαστον , και τότε πρώτον ίσως γνώσεται ότι σοφία του παντός. Αλαζών δε τις είς ημάς παραγενόμενος βάρβαρος και τοις εν τη Ελλάδι και τη καθ’ημάς απάση ηπείρω εις ομιλίαν εληλυθώς, ουδ’ημιόνοις τοις πολλοίς συγχωρήσειεν, αλλ’όνοις άντικρυς, οι γαρ πλείους ουδ’εξ ημισείας ούτε την φύσιν, ούτε το υπέρ ταύτην επίστανται, …»(7)

Ένα ακόμα σπουδαίο μνημείο των Ελληνικών ιδεών του 16ου αιώνα είναι το παρακάτω υπόμνημα της Κρητικού Αρχιεπισκόπου Μονεμβασίας Αρσένιου Αποστόλη προς τον πάπα Παύλο τον Γ’, παραπονούμενος για τις αδικίες που υφίστανται οι Έλληνες από τους Βενετούς κατακτητές:

“Μάχονται Αγαρηνοί Χριστιανοίς, αμφότεροι δε τοις ταλαιπώροις Γραικοίς, εκείνοι μεν γαρ το ημάτερον βασίλειον ανηλεώς ηνδραπόδισαν και τας πόλεις κατέσκαψαν και το γένος ημών εις τα της γής πέρατα, ώσπερ τινάς Αιγυπτίους αγύρτας, περιπλανάσθαι και περιέρχεσθαι διεσκέδασαν, των δ’Εσπερίων τινές(σ.σ.εννοεί τους Βενετούς) ουχ όπως ουκ ανίστανται προς εκδίκησιν του γένους ημών, αλλ’εί τι και πόπανον υπό των θεοστυγών εκείνων είη που καταλελλειμμένον εν τη Ελλάδι, κακείν’αρπάζοντες κατεσθίουσι, πέμποντες ημίν ανηλεείς τινας επιτρόπους, μάλλον δ’ειπείν τελώνας, οίς των επισκόπων πωλούσι τα εισοδήματα, οίς ουκ αρκεί κουρεύειν εν χρώ τα ταλαίπωρα πρόβατα, και το γάλα εκπίνειν και κατεσθίειν γε τον τύρον, αλλ’ουδ’αυτών των δερμάτων απέχονται….

…Τα πατρώα αιτούμεν, παναγιώτατε, και ταύτα μέρος εκείνων πολλοστημόριον. Ούκ αιτούμεν σκιάδιον πορφυρόβαφον, πολυτελές τε και πολυπρόσοδον, καίτοι ούδ’απεικός ήν ένα ή δύο των Ελλήνων εν τοσούτοις παντοδαποίς εναριθμείσθαι των καρδινάλεων, ουδέ ζητούμεν πολυτάλαντους αρχιεπισκοπάς, ούδ’επισκοπάς και αββαδίας των παχειών, αλλ’ολίγον τι φίλον τε….

…Ταύτην πέμπω τη υμετέρα παναγιότητι, ώστε ζωώσαι αυτήν, εμπνεύσαντα ζώσαν ψυχήν τω παναγιωτάτω σου στόματι, και τότε δη τους των Ελλήνων λόγους αναζωπυρώσεις τα λοίσθια πνέοντας, και δείξεις εν Ελλάδι Ιταλούς ελληνίζοντας και Έλληνας ιταλίζοντας, εκατέρους αρίστους ταιν γλώτταιν.» (8)

Συνεχίζεται…

(1) Gabrielis Severi et aliorum Graecoum recentiorum epistolae,1754, σ.132.

(2) Marci Musuri praefation ad Pausaniam mense Iulio, a.1516, Venetis editum

(3) Νεοελληνική Φιλολογία, ήτοι Κατάλογος των από πτώσεως της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας μέχρι εγκαθιδρύσεως της εν Ελλάδι βασιλείας, τυπωθέντων βιβλίων παρ’Ελλήνων εις την ομιλουμένην, η εις την αρχαίαν ελληνικής γλώσσαν. Ανδρέου Παπαδόπουλου-Βρετού, Αθήνα,1854, σελ.298

(4) Voyage du sieur Paul Lucas, fait par ordre du roy dans la Grèce: L'Asie ... ,Paul Lucas, σελ.317.

(5) Ελληνομνήμων ή σύμμικτα ελληνικά : σύγγραμα ελληνικόν, Μουστοξύδης, Ανδρέας, 1847, αρ.10, σελ. 598

(6) Δ. Καμπούρογλους, Μνημεία της ιστορίας των Αθηναίων επί Τουρκοκρατίας, τ. Α`, σελ.72.

(7) Bibliotheca Graeca Medii Aevi, τομ.Δ, Κ.Σάθας, σελ.XLVII, παρ.Κώδιξ Παρις., φυλ.50.

(8) Έκδοση των Σχολίων εις Ευριπίδην υπο Αρσενίου Αρχιεπισκόπου Μονεμβασίας, Legrand, Bibliographie Hellenique, τομ.Α, σελ.222-223.

Τρίτη 24 Νοεμβρίου 2009

Προς την Επανάσταση, ταυτότητα των Ελλήνων.(α)

Το γεγονός της Επανάστασης του ’21, με το οποίο κυρίως θέλει να καταπιαστεί το ιστολόγιο της Κλεφτουριάς…, μόνο ένα απλό πολεμικό γεγονός δεν ήταν. Χρειάστηκε την πνευματική αφύπνιση των Ελλήνων, όπως εκφράστηκε από του λόγιους της Τουρκοκρατίας και πέρασε ύστερα στο λαό, η οποία είχε τις ρίζες της πολύ πριν τις αρχές του 19ου αιώνα.

Θα προσπαθήσω παραθέτοντας κάποια κείμενα από την ύστερη βυζαντινή εποχή ως τους τελευταίους αιώνες της τουρκοκρατίας, να αντιληφθούμε τα χαρακτηριστικά της συνείδησης των Ελλήνων/Ρωμιών, σε σχέση με την καταγωγή τους, τη γλώσσα τους, τους δεσμούς μεταξύ τους, το όνομά τους, τη σχέση τους με τους προγόνους τους, τη σχέση του με τους γείτονες(αλλόγλωσσους-αλλόθρησκους) τους κ.α.

Θα αρχίσω με δύο σπουδαίους λόγιους, Επτανήσιους του 15ου-6ου αιώνα.

Ο πρώτος είναι ο μοναχός Παχώμιος Ρουσάνος, επονομαζόμενος και Ρακενδύτης, γεννημένος στη Ζάκυνθο το 1509, και μόνασε στη Μονή του Αγίου Γεωργίου των Κρημνών στο ίδιο νησί.

Δεν απομακρύνθηκε από τον τόπο του παρά μόνο όταν επρόκειτο να ταξιδέψει για να προσκυνήσει στα Ιεροσόλυμα, έχοντας την ευκαιρία να γυρίσει πολλά μέρη της Ελλάδας, από την Ήπειρο, τη Θεσσαλία, το Άγιο Όρος(οπου μόνασε για μικρό χρονικό διάστημα) ως τη Χίο, τη Λέσβο(όπου ίδρυσε και κάποια σχολεία), και σε πολλά άλλα μέρη μέχρι και την Ιταλία.

Ο λόγος που παραθέτω το παρακάτω πολύ ενδιαφέρον κείμενο του Παχώμιου, είναι η πολύ σπάνια για την εποχή του «διαλεκτολογική έρευνά» του, αλλά κυρίως η ενότητα, παρά τις όποιες διαφορές, που δείχνει να αντιλαμβάνεται ο καλόγερος στους ελληνικούς πληθυσμούς από την Κέρκυρα, ως την Κύπρο, την Μακεδονία τη Θράκη και τον Πόντο, μέχρι την Απούλια και την Κάρπαθο.

Φαίνεται επίσης να τον ανησυχεί το φαινόμενο της αλλοίωσης της γλώσσας, είτε από αμάθεια έιτε από ξένες επιρροές.

«Η των Ελλήνων Διάλεκτος, η αυτή τοις πάσιν ήν εξ αρχής, μηδέν διαφέρουσαν, ήγουν η κοινή, επεί δε διεσπάρησαν κατά φυλάς, το ακοινώνητον και τινα διένεξιν ήνεγκε, και τοσούτω μάλλον, όσω και μετανάσται κατά διαφόρους καιρούς εγένοντο, πρώτον μεν γάρ Ίωνες τε και Αιολείς και Δωριείς και Αττικοί, οι μέν αυτών εν Πελοποννήσω ώκουν, οι δε, εκτός ταύτης και Δωριείς μεν, τα προς ανατολάς Πελοποννήσου, Ίωνες δε, τα προς δυσμάς, Αιολείς δε, περί τον κορινθιακόν κόλπον, ο και Αχαΐα λέγεται, μεθ’ούς Αττικοί οι και Αθηναίοι, κατά την Ατθίδα, μέρος της Ελλάδος, μετά δε ταύτα Ίωνές τε και Αιολείς μετώκησαν εις Ασίαν την κάτω. Δωριείς δε και εις τας νήσους. Ταύτα δη και Αττικοί πεπόνθασιν , εξ ου συνέβη δια το ανεπίμικτον την μίαν διάλεκτον διαιρεθήναι εις τέσσαρας, την κοινήν μεν, και ούτω πέντε διάλεκτοι παρά τοις ποιηταίς και συγγραφεύσιν εξεδόθησαν, αυτή τε η καταρζάς, ήγουν η κοινή, και Ιάς, Ατθίς, Δωρίς, Αιολίς, διαφέρουσαι κατά τινα την κοινής, ων αρχαιοτέρα τε και επικρατεστέρα έοικεν η των Ιώνων, ου μόνον ότι παρά των παλαιών ποιητών φέρεται, οίον Σιβύλλης και Ορφέως, Ομήρου τε και Ησιόδου και των τοιούτων, άλλ’ότι και παρά των νέων αυτή επικρατεί ώσπερ η Ατθίς, επι των ρητόρων, οίον Γοργίου, Αισχίνου, Δημοσθένους και των λοιπών.

Νυν δε αι τοιαύται διάλεκτοι ηλλοιώθησαν εκμιγείσαι, και παντελώς εξεβαρβαρώθησαν τω ρεόντι του χρόνου, όθεν και το αίτιον της αγνοίας της καθ΄ημάς γραφής, απολεσάντων ημών και την κοινήν διάλεκτον μετά του τεχνικού, όθεν έστιν ιδείν εν τήδε μεν τη χώρα κατά την πάλαι παράδοσιν τινά της γραφής ομολογούντας, εν ετέρα δε έτερα, και εν άλλη άλλα, όπερ δια την αγροικίαν τινών πειράσομαι αποδείξαι, «φρέαρ» τινές εν τη Αχαΐα λέγουσι την ορωρυγμένην πηγήν, και «λέβητα» και «κακκάβην» την χαλκήν χύτρα, ά παρά των εν Μακεδονία αγνοείται, ώσπερ τινά τούτων αγνοείται παρ’εκείνοις, οίον «στιβή, κόνυζα, μυρσίνη», οι δε Κρήτες αγνοούσι πολλά τοιαύτα, λατινικώς λέγοντες διά την τούτων επιμιξίαν, ήτοι τον στενωπόν , την ρύμην και εν λαχάνους δαύκον, κρόκον, βούβλωσσον, μακεδονήσιον, σάψυχον, και τον λέβητα κατ’ολίγον βαρβαρώσαντες, λαβένζι λέγουσιν, ομοίως και εν ετέροις. Έστι δ’ουν όμως ά των ονομάτων και ελληνικώτερον εκφέρουσιν υπέρ τους εν ταις άλλαις χώραις, οίον, έριφον, αίγαν, κολοιόν, κορυδαλόν, στρύχνον, βρυωνίαν. Ομοίως και τινα ρήματα άπερ ούκ οίδασιν εν ετέραις χώραις αλλ’άλλα τινά εις άλλον νούν πίπτοντα, οίον αδημονείν, ειρωνεύεσθαι, και οι εν ταις ημετέραις χώραις ούκ οίδασι διαφοράν πηγής και κρουνού, αλλ’άπαντα βρύσιν καλούσιν, οι δε εν Κεφαλληνία εσθ’όπου και πηγήν, και οι εν Σωζόπολει τη κατά Πόντον, κρουνόν που, και οι εν Αδριανουπόλει ικρία λέγουσι τινα επομήκη ξύλα, στάβαρα δε αντί τους σταυρούς εν Μακεδονία, τα εν τοις φραγμοίς, διατόνια δε οι Ζακύνθιοι τα πλαγίως τούτων τιθέμενα επιμηκή. Και οι μεν ημέτεροι αντί του ανάστα, σηκώθητι λέγουσιν , οιονεί, κουφίσθητι, οι δε Κύπριοι, ελλειπτικώς, άνα, και οι Κερκυραίοι ομοίως το εξής, άστα. Ωσαύτως Κύπριοι και Κρήτες γραφικώς λέγουσι το χαμαί και αριστερά, έτεροι δε βαρβαρικώτερον ταύτα λέγουσι, και αντί του χαμαί κάτω λέγουσι, το δε κάτω, σχέσιν έχει προς το άνω.

Και οι κατά την Απουλίαν και Σικελίαν, τινά κατά τον νόμον της γραφής προφέρουσιν, οίον, έκλασε τον άρτον, και άρτι παραγέγονα. Και Καπάρθιοι, ήμην λέγουσιν, αντί του υπήρχον, ως δε Αρτακήσιοι και Κυζικηνοί εδάρθηνα λέγουσιν, όπερ οι κατά την ημετέραν διάλεκτον εδάρθηκα λέγουσιν, οι δε Πόντιοι, εδάρθην, ομοίως και λεπάδας, όστρεά τινα, και βραγχία τα του ιχθύος, ώσπερ δήτα και Ελλησπόντιοι. Εύρηται δε ταύτα ούρω και παρά ποιηταίς τε και φιλοσόφοις. Οι δε πλείους εν τη καθ’ημάς χώρα, σύρε λέγουσι, αντί του, ύπαγε, έστι δε ελλειπτικόν, αντί του σύρε τους πόδας, ή έλκε την οδόν. Τινές το άνω και έσω κατά αρχαίαν συνήθειαν επί των αροτριών των βοών λέγουσι, μη επιστάμενοι τούτο εξ αμαθία εν ετέροις χρασθαι, νομίζοντες, ότι τοις βουσί τούτο ίδιον οι βοών αλογώτεροι. Αλλά και παρά γυναιξίν έστι τινα εκφερόμενα σχετλιαστικά επιρρήματα κατά τους παλαιούς οίον , το ίου, το αιβοί, ομοίως και παρά Λεσβίοις το ά εκπληκτικόν όν, ή ποιητικώς προφέρεται, και το τέως χρονικόν, απερώμενοι δε ποτε αλλήλους, καρκίνος λέγουσι, κατά επικράτησιν παλαιάν , ούκ οίδασι δε διόπερ τούτο λέγουσιν , έστι δε τούτο παρ’ιατροίς πάθος τι συμβαίνον πολλάκις εν τοις των γυναικών μαζοίς, και ο παρ’ημίν κάβειρος, και το μεν κοινόν ούκ οίδασι, το δε πάγκοινον τέως γινώσκουσιν αλόγως καθά δη και οι εν Πόντω, ηλάριον μεν ίσασι το καρφίον, ήλον δ’ού, και οι εν Κύπρω, ιππάριν μεν, ουχί δε και ίππον, ως δήπου και οι εν τη ημεδαπή, δοκάριον μεν γινώσκουσι, δοκόν δ’ήκιστα, και τοι όμοιον τούτο ως είποι τις ξύλον και ξυλάριον, και νησσάριον οίδασι την λιμναίαν όρνιν, νήσσαν δ’ουδόλως, και παρίππιον συνθέτως και παραγώγως, είθουν παρασυνθέτως γινώσκουσιν , ου μην δε ίππον, αλλ’άλογον , άλογον δε, ου μόνον ίππος, αλλά και βούς και όνος, και όσα λόγον ουκ έχουσιν, και ψιλούν λέγουσι τον αγρόν και εξυλούν, όπερ αλλαχού ελοκοπείν, αλλ’ούτε ούτοι, ούτε εκείνοι γιγνώσκουσι τι έστι ψιλόν και τι ύλη, και τι έλος, εκ τούτων γάρ τα παρ’αυτοίς ρήματα. Ομοίως και οι Αθωνίται, το άπαξ επίρρημα ποσότητος, και δίς λέγουσι και ούτοι και οι πλείστοι, ως όταν λέγωσι, δις την ώραν, αν δ’ακούωσι τούτο εν βιβλίω, ου συνιούσι, και οι μεν Κύπριοι επί εικασμού, ίσως λέγουσιν, οι δε λοιποί, τάχα, και τινες εν ταις νήσοις τον στοχασμόν γινώσκουσιν, έτεροι δε ουδαμώς.

Και άλλοι μεν το ω κλητικό επίρρημα, άλλοι δε αντί τούτου, το έ, και άλλοι αντί του βλέπειν τηρείν λέγουσιν, άλλοι θεωρείν, άπερ εις άλλον νούν έρχονται, ει και τινα οικειότητα έχουσιν, άλλοι , κυττάζειν, ίσως από του κυπτάζειν, και οι μεν Κυθήριοι τας μετοχάς έχουσιν εν συνηθεία, άλλοι δε σπανίως, και ούχ ως δεί.

Και άλλοι το ιδίωμα ποσώς αναφέρουσιν , άλλοι το ίδιον, και άλλοι το ποσόν, μη γινώσκοντες δε το ποιόν, και τοι ώσπερ το ποίον αοριστούμενον γίνεται ποιόν, ούτε και το πόσον ποσόν. Ζακύνθιοι δε φιλούσιν ιδίως καλείν σκοπόν, τινά παρ’αυτοίς σκοπιάν. Και Μηθυμναίοι, λειμώνα, λειβάδιον τι. Ανέμων δ’ονόματα κρειττόνως οίδασι Πόντιοι, ούτοι έχω λέγουσιν, όπερ έτεροι, δεν έχω. Και Κρήτες ίντα θες, αντί του τι θέλεις, και τι λές, έτεροι, αντί του τι λέγεις, άπερ κατά αφαίρεσιν ,ή αποκοπήν τε και συγκοπήν των συλλαβών ούτω φέρεται, ήτοι από του ουδέν αττικού, δεν, αντί του ού, και από του τι ένι το, και τι ένι τα, τίντο και τίντα, ως παρά Λεσβίοις, εξ ου παρά Κρησί και άλλοις ραθύμοις, το ίντα και σχεδόν ουδέν της γραφής ρήμα, όπερ μη εν τη οικουμένη φέρεται, ει δε και τινα ου φέρεται, ουδέν θαυμαστόν, πολλά γαρ εν λήθη και αλλοιώσει γεγόνασιν, εξ αμελείας και της επιμιξίας των βαρβάρων, ως εν τοις ήδη ρηθείσι βραχέσι ρήμασιν αποδέδεικται, πόσα γαρ ονόματα πετεινών, ερπετών, τετραπόδων, φυτών, ιχθυών, ζωυφίων τε και κνωδάλων, και των λοιπών των εν τω κόσμω ούκ οίδαμεν ; Πώς ουν άκουσαντες εν τη γραφή ταύτα νοήσωμεν ; Και γάρ κατ’αρχάς τα ονόματα ετέθησάν τε και διωρίσθησαν εκάστω είδει των κτισμάτων δια την χρήσιν και ωφέλειαν την εξ αυτών, και τας διαφόρους ενεργείας εκάλεσε γαρ φήσιν Αδάμ ονόματα πάσι τοις κτήνεσι, και πάσι τοις πετρινοίς του Ουρανού και πάσι τοις θηρίοις της γής.

Αλλά και Σολομών οίδεν αστέρων θέσεις, και φυτών φύσεις και βοτάνων. Έστι δ’ότε και οι τηλού των αγρών οικούντες, ελληνικώτερόν τε και τεχνικώτερον λαλλούντες των αστικών εξ απλότητος, οι γαρ κατά τας πόλεις εκ κενοδοξίας, εις το ευσχημονέστερον βουλόμενοι μεταγάγειν τας λέξεις μάλλον φθείρουσι, και τους κωμήτας και αγροίκους αλόγως σκώπτουσι και μυκτηρίζουσιν, ομοίως και τοις αλλοπαποίς επιγελώσι, και έθνος έθνει ετέρω, και πόλις πόλει, ότι ου ταύτα λαλούσι, μη ειδότες ά διαβεβαιούνται.

Ταύτα δε πάσχουσιν εξ αμαθίας, ως είρηται, ο γαρ Θεός εξ αρχής τελείς και τεχνικάς διένειμε τας διαλέκτους εν τοις έθνεσιν, ως δέδεικται, μετά δε ταύτα, ούτω κατεστάθησαν ού μόνον γάρ η ημετέρα διάλεκτος ούτως ηλάττωται και ηλλοιώται, αλλά και των λοιπών εθνών. Και τούτων μέν, μάλλον ηλάττωται, ηλλοίωται δε μάλλος η ημετέρα, δια την διασποράν την γενόμενην εις διαφόρους τόπους, τα γαρ λοιπά έθνη ουκ εισίν ούτως εξηπλωμένα εις διαφόρους επαρχίας τε και πατριάς, όθεν και η γραφή παρ’αυτοίς απλουστέρα, αλλ’ούχι και ποικίλη και δαψιλής εν ταις λέξεσι, δια το στενόν της γλώσσης, όπερ συνέβη αυτοίς δια το των χώρων ανεπιτήδειον, ουδεμία δε η εντεύθεν βλάβη, καν εκ της μερικής είπης εναλλαγής, καν εκ της γενομένης καθόλου επι της πυργοποιΐας, ώσπερ γαρ δια των διαφόρων αυτού ποιημάτων δοξάζεται ο Θεός, ούτω δη και εκ των διαφόρων διαλέκτων, και γαρ το πολύτροπον , των τρεπτών ίδιον. Ει δε τις έρει, ότι δια το διάφορον της γλώσσης αι αλλεπάλληλοι μάχαι και οι πόλεμοι, ψεύδος ερεί δηπουθεν, ουκ ειδώς των Ελλήνων τους εμφυλίους πολέμους, ωσαύτως και των βαρβάρων, μάλλον δε δια το διαφέρειν ημάς κατά την διάλεκτον, έκαστος εν τοις όροις μένει τοις ιδίοις, μισών την αλλοδαπήν.

…» (1)

Ο άλλος σπουδαίος λόγιος της μεταβυζαντινής, επίσης Επτανήσιος υπήρξε ο Νικόλαος Σοφιανός από την Κέρκυρα. Γεννήθηκε στις αρχές του 16ου αιώνα και πέθανε στη Ρώμη, όπου και έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του το 1551.

Ενδεικτική του πατριωτικού αισθήματος του Σοφιανού, που χαρακτήριζε και την πλειονότητα των Ελλήνων λογίων την περίοδο της Τουρκοκρατίας(τρεις αιώνες περίπου πριν την ίδρυση του ελληνικού κράτους…….), είναι η παρακάτω επιστολή του προς τον επίσκοπο Μυλοποτάμου και Χερρονήσου Διονύσιο.

Ο Σοφιανός καταλαβαίνει και τονίζει ότι η αφύπνιση του Γένους, προϋποθέτει παιδεία, ελληνική, και θλίβεται με το μέγεθος της απαιδευσίας που επικρατεί στο Γένος.

Το μήνυμα του Σοφιανού είναι ότι μόνο μέσα από την εκλαΐκευση των αρχαίων κειμένων το γένος θα πάρει αυτά που χρειάζεται αφού μόνο αν αποδωθούν στη σύγχρονή του λαλιά είναι χρήσιμα.

Παρακάτω παραθέτω κάποια αποσπάσματα από κείμενα του Σοφιανού ενδεικτικά της συνείδησης του Γένους της εποχής, που θρηνούσε την άθλια κατάστασή του αλλά ήλπιζε και περηφανευόταν για την παράδοσή του, και ειδικά για τη γλώσσα του:

«Βλέποντες, θεοφιλέστατε δέσποτα, ότι δια την μακράν και πικροτάτην δουλοσύνην το ημέτερον γένος εξέπεσε, και ουδέ καν αναθυμάται την προκοπήν οπού είχαν οι πρόγονοί μας, με οποίαν άφησαν εις όλην την οικουμένην λαμπράν και αθάνατον δόξαν, ηθέλησα πολλάκις περί τούτου να συμβουλευθώ και να κοινολογήσω το πράγμα με όσους σοφούς και πεπαιδευμένους και κατά αλήθειαν ευγενείς και λέιψανα της αθλίας και δυστυχούς αρχαίας Ελλάδος, λέγω τον ενδοξότατον και δοχείον των αρετών Αντώνιον τον Καλλιέργην, όπου εις μόνον αποκρατεί το αξίωμα των ημιθέων εκείνων ηρώων και η λαμπρότης της ελληνικής ευγενείας, και με τον άριστον και δοκιμώτατον ιατρόν και όντως άλλον Ιπποκράτην Άγγελον τον Φορτίαν, και με τον περίφημο λογιώτατον Αντώνιον Έπαρχον τον δημόσιον διδάσκαλον της λαμπροτάτης πόλεως των Βενετιών, με τον καλόν και συνετώτατον Κωνσταντίνον τον Ράλλην, και το άνθος της καλοκαγαθίας Μαθίαν τον Άβαριν, με τον μέγα και σεμνόν Γεώργιον τον Κορίνθιον, με τον σοφόν Ερμόδωρον τον Ζακυνθηνόν(σ.σ. Ερμόδωρος Λήσταρχος), με τον σώφρονα και σπουδαιότατον Καντίνον τον Τριβώλην και τον τούτου πατέρα Ιάκωβου τον ιλαρώτατον και χαριέστατον ποιητήν , με τον γλυκύν και σπουδαίον Μιχαήλ τον Ρωσσαίτον, με τον λόγιον και πεπαιδευμένον Νικόλαον τον Χίον, με τον μεγαλοπρεπέστατον και πολιτικώτατον ρήτορα Φράγκον τον Τελουντάν, και έτι με τον ευγενέστατον Ιωάννην τον Παλαιολόγον, άνδρα επιεική και σώφρονα, όπου η σοφία και προκοπή τους άδεται εις όλην την οικουμένην, και να μη μακρολογώ και με πολλούς άλλους, όπου έτυχαν εδώ, είχα συμβουλευθή με ποίον τρόπον ήθελε διορθωθή το πάθος τούτο της απαιδευσίας και να γυρίσουν εις το καλόν, και όλοι από μίαν γνώμη ήσαν ότι αν ήθελαν διαβάσει και να γροικήσουν τα βιβλία όπου άφηκαν εκείνοι οι παλαιοί και ενάρετοι άνδρες, εύκολα ήθελε διορθωθή η απαιδευσία όπου πλεονάζει εις τους πολλούς.


Δια τούτο λοιπόν ώρμησα και εγώ, με γνώμην και παρακίνησιν των ειρημένων ελλογίμων και ευγενών ανδρών, από όσον δύναμαι, θεού οδηγούντος, να μεταγλωττίσω και να πεζεύσω από τα βιβλία όπου να έναι χρήσιμα και ωφέλιμα εις το να ανακαινισθή και να αναπτερυγιάση από την τόσην απαιδευσίαν το ελλεινόν γένος. Και δια τούτο μάλιστα ηθέλησα να ποιήσω την αρχήν από το βιβλιάριον τούτο του Πλουτάρχου, οποίον λέγεται περί παίδων αγωγής και ημείς το ωνομάσαμεν παιδαγωγόν, διότι αυτό μας παιδαγωγεί και διδάσκει από την αρχήν πώς να γεννηθή και ν’ανατραφή το παιδίον ευγενικά, και απ’εκεί πώς να παιδευθή και να γένη ένδοξος και ενάρετος άνθρωπος ωσάν ήσαν οι πατέρες μας. Και πάλιν είχα πέσει εις μεγάλην απορίαν πως έναι δυνατόν να πιστεύσουν οι πολλοί τα λόγια του παιδαγωγού, αν δεν έχουσι και παράδειγμα το ποίας λογής πρέπει να έναι ο πεπαιδευμένος άνθρωπος, αν ουδέν τους παραστήσωμεν τον βίον και την διαγωγήν της αρχιερωσύνης σου, και όλοι ομού να σπουδάζουσι να μιμούνται την μεγαλοψυχίαν την ελευθεριότητα οπού δείχνεις καθ’εκάστην εις όλους, κοντολογία, τάς άλλας αρετάς οπού στολίζουσι την ιεράν σου και γενναίαν ψυχήν , όπου ουδέ αυτός ο Πλούταρχος μετά ευκολίας τας ήθελεν αφηγηθή.

Λοιπόν αν γένη τούτο και όλοι, ή οι περισσότεροι πιάσουσι τούτον τον δρόμον, εύκολα και από την δουλοσύνην και από άλλα πάθη όπου έναι χειρότερα και από αυτήν την δουλοσύνην ήθελαν λυτρωθή. Και αν ούτω ποιήσουσι, οποίον θέλομεν το γνωρίσει και ημείς από την πούλησιν των χαρτίων, θέλομεν τους δώσει και τα επίλοιπα του Πλουτάρχου βιβλία , και πολλούς και χαριεστάτους διαλόγους του Λουκιανός και άπειρα της ιεράς θεολογίας, είδ’άλλως, όπερ ούκ οίομαι, το ού φροντίς Ιπποκλείδη ηπαροιμία έρει, και ημείς ανακάμψομεν εις την φιλοσοφίαν αυτήν και την φίλην ημίν και συνήθη γεωμετρίαν. Ο θεός να φυλάξη την αρχιερωσύνην σου εις χρόνους πολλούς και καλούς.(2)

«Επειδή εις τέτοιαν κακήν τύχην κατήντησε το πάλαι ποτέ μακαριστόν γένος ημών των Γραικών, ότι μόλις ευρίσκεται τώρη διδάσκαλος οπού να ’ναι ικανός να διδάσκει τους νέους καν την γραμματικήν τέχνην, πόσω μάλλον ρητορικήν και λογικήν, γεωμετρίαν και αστρονομίαν και τ’ άλλα της φιλοσοφίας τα μέρη.»(3)

«Διότι οι επιστήμες μαθαίνονται όχι μόνον με την ελληνικήν γλώσσαν, αμή και με πάσαν άλλην γλώσσαν όπου να ’ν’ ανάμεσα στους ανθρώπους, καλά και αν ήτον η βαρβαρώτερη του κόσμου, πόσω μάλλον η εδική μας ομιλία, η κοινή λέγω, οπόχει τέτοιαν ευταξίαν και αρμονίαν και καλλωπισμόν, όπου, ως εγώ νομίζω, άλλη να μηδέν έναι όπου καν να της σιμώνει.» (4)

(1) Patrologiae cursus completus, Jacques-Paul Migne, τ.98, σελ.1349.

(2) Ελληνομνήμων ή Σύμμικτα Ελληνικά Απρίλιο 1843, σελ.252.

(3) Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, Λίνος Πολίτης, έκδ.8η, σελ.58.

(4) Ιστορία του γλωσσικού ζητήματος: Μέρος Α΄. Αιώνες γλωσσικών αλλοιώσεων: Ήτοι πρώται αρχαί και πορεία της γραφομένης νεοελληνικής γλώσσης: 300 π.Χ.-1750 μ.Χ, Αν.Μέγας.