kleftouria

Η Αθήνα στη δεύτερη χιλιετία, (β)

2011-03-18T18:02:00.008+02:00

Ίσως υπάρχει η αίσθηση σε μερικούς από εμάς ότι η Αθήνα την περίοδο της Τουρκοκρατίας ήταν ίσως κάτι παραπάνω από ένα χωριό, και μάλιστα μερικοί καλοπροαίρετοι προσθέτουν και τον προσδιορισμό «αρβανίτικο». Κάθε άλλο…

Για το δεύτερο θέμα, την αρβανίτικη παρουσία στην Αθήνα, έχουμε αναφερθεί στην προηγούμενη σχετική δημοσίευση και θα ασχοληθούμε και μερικώς σε αυτή. Αυτή τη φορά θα ήθελα να ασχοληθούμε περισσότερο με την κατάσταση της Αθήνας γενικά(16-18^ος αι.) , όπως για τον πληθυσμό της, τις οικογένειές της, τη σύγκρισή της με άλλες σύγχρονές της βαλκανικές πόλεις, τη χωρογραφία της, τους ανθρώπους , τα τοπωνύμια και τα χωριά της. Όπως είναι ευνόητο όλα αυτά δεν μπορούν να καλυφθούν μέσα σε μια ανάρτηση ιστολογίου, αλλά ελπίζουμε να συνεχίσουμε ψάχνοντας την ιστορία της Αθήνας.

Ήταν δέκα χρόνια περίπου πριν τον μεγάλο βενετο-τουρκικό πόλεμο που θα οδηγούσε στην κατάληψη της Πελοποννήσου από τους Βενετούς, τα έτη 1675-76, όταν ο αξιολογότατος περιηγητής-ελληνιστής Γάλλος Jacob Spon, ο sophos ή ο grammatismenos jatros (σελ.65) όπως αναφέρει ότι τον αποκαλούσαν κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του οι ντόπιοι. Ταξίδεψε στη νότια Ελλάδα και μας άφησε μεγάλης σημασίας έργο (1) με σημαντικές πληροφορίες για την κατάσταση που επικρατούσε.

Στο δρόμο προς την Αθήνα, ύστερα από την επίσκεψή του στους Δελφούς (Καστρί), τη Λειβαδιά και τη Θήβα, οι ντόπιοι δεν έπαψαν να τον υποδέχονται θερμά. «Calos irthete Archondes» ή «Calos copiasete» ήταν οι φράσεις που άκουγε όταν συναντούσε απλούς Έλληνες στη διαδρομή του, και «S’to calo» και «Pate cala» όταν αυτός και η συνοδεία του απομακρυνόταν.

Πρώτη του πληροφορία είναι ότι οι κάτοικοι, Έλληνες και Τούρκοι, ονομάζουν την πόλη Athina, παρότι οι ναυτικοί της Μεσογείου την αποκαλούν Sathines ή Satina, αφού καθώς εξηγεί εξέλαβαν ως μια λέξη τη φράση eis Athninan των ντόπιων. Του κάνει εντύπωση η διατήρηση των αρχαίων τοπωνυμίων, όπως αυτό της Πεντέλης(Pendeli) όπου στέκει το γνωστό μοναστήρι, το Monastiri tou Pendeli όπως το καταγράφει ο Spon. Άλλα μοναστήρια που βρίσκει και αναφέρει ότι βρίσκονται στον Υμηττό( Τρελοβούνι) είναι ο Agios Ioannis o Carias(Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος Καρέα), Agios Georgios o Coutelas(ο Κουταλάς), Asteri (μονή Αστερίου), Agios Ioannis o Kynegos και Agios Ioannis o Theologos.

Ο Πειραιάς(ο οποίος τότε δεν ήταν καν οικισμός) για τους Έλληνες της εποχής του ήταν το πόρτο-Δράκο, ενώ για τους Φράγκους(Δυτικούς) Porto Lione. Ο λόγος της ονομασίας αυτής ήταν το μεγάλο μαρμάρινο λιοντάρι ύψους τριών μέτρων, που έστεκε στο κάτω μέρος του λιμανιού. Με το συνηθισμένο ποιητικό του τρόπο ο Spon, κατά την επιστροφή του στην Αθήνα, προτρέπει όλου να κοιμηθούν ήσυχα, γιατί ο Λέοντας θα φιλάει το λιμάνι γι’αυτούς (tu peux bien dormer, Lion d’Athenes, celuy du Port veille pour toy). Ίσως τώρα μπορούμε να πούμε ότι οι κάτοικοι της Βενετίας «κοιμούνται ήσυχα», γιατί σήμερα και εδώ και 324 χρόνια το όμορφο αυτό μνημείο κοιτάει από τον βορά την Αδριατική στο λιμάνι της Βενετίας, αφού το μετέφερε ο…λάτρης των αρχαίων ελληνικών μνημείων Morosini, γνωστός για την αισθητική του παρέμβαση στον Παρθενώνα…

Η πόλη της Αθήνας κατά τον Spon, είχε περίπου 9.000 κατοίκους, από τους οποίους οι 7.000 ήταν Έλληνες και οι υπόλοιποι Τούρκοι. Δεν αναφέρει Αρβανίτες μες στην πόλη της Αθήνας. Ένα εξαθλιωμένο(chetif) αρβανίτικο χωριό βρίσκει στους πρόποδες του Υμηττού, κοντά στην Αθήνα , που ονομάζεται Καραμαμέτ. Στην πόλη υπάρχουν τέσσερα τζαμιά ενώ στην ακρόπολη υπάρχει άλλο ένα(προφανώς ο Παρθενώνας). Οι Εβραίοι ποτέ δεν «ευδοκίμησαν» στην Αθήνα, γιατί οι Αθηναίοι Έλληνες κατά τον Spon δεν ήταν λιγότερο έξυπνοι, και όπως μας μεταφέρει και ο Cornelio Magni την ίδια περίοδο, «Dieu nous garde des Iuifs de Salonique, des Grecs d’Athenes, et des Turcs de Negrepont» δηλαδή «ο Θεός να σε φυλάει από Εβραίο Σαλονικιό, από Έλληνα Αθηναίο κι’από Τούρκο Χαλκιδαίο». Της ίδιας «άποψης» για τους Αθηναίους είναι και το «Κάλλιο αχινό στον κόρφο σου

παρ'Αθηνιό στον τόπο σου», που μας μεταφέρει ο Καμπούρογλου στα Μνημεία του…

Η οθωμανική διοίκηση της Αθήνας , όπως μας την περιγράφει ο Γάλλος γιατρός είναι η εξής:

- Ο βοϊβόντας(le vayvode), ο οποίος έχει το αξιώμα του Keslar aga(Kızlar Ağası), επικεφαλής δηλαδή των μαύρων ευνούχων…, το οποίο του εγγυάται αμοιβή 30.000 ecu . Εισπράττει επίσης τα έσοδα του τελωνείου(του Πειραιά), το χαράτσι αλλά και επιβάλλει τις αγγαρείες στους κατοίκους της Αθήνας. Κανείς δεν μπαίνει στην Αθήνα αν δεν προσφέρει στον βοϊβόντα ‘μοσχολούρι’ ή τουλάχιστον ότιδήποτε άλλο.

-Ο σερδάρης(Sardar), ο οποίος διοικούσε τους γενίτσαρους που υπήρχαν στην Αθήνα και τις γύρω περιοχές.

-Ο αγάς των Σπάχηδων(Spahilar-aga), ο οποίος διοικεί τους σπάχηδες, το οθωμανικό ιππικό της εποχής.

-Ο δισδάρης(disdar), ο οποίος είναι υπέυθυνος για τους οθωμανούς στρατιώτες που κατοικούν στο κάστρο(Ακρόπολη).

-Ο καδής (cady), δηλαδή ο δικαστής των υποθέσεων χριστιανών και μουσουλμάνων της Αθήνας.

Οι Έλληνες της Αθήνας, διατηρούν το δικό τους ‘αρχοντολόι’, με οικογένειες ισχυρές και έχοντες επιρροή σε Τούρκους και Έλληνες της πόλης. Βενιζέλοι, Καβαλάρηδες, Καπετανάκηδες, Λιμπόνες, Παλαιολόγοι, Ζαρλήδες, Χαλκοκονδύληδες ( Χαλκονδύληδες) είναι μερικές από τις οικογένειες που ασχολούνται με το εμπόριο και μέλη τους απαρτίζουν τους λεγόμενους ‘επιτρόπους’(Epitropes). Μερικές από τις υπόλοιπες οικογένειες της Αθήνας, ισχυρές και μη, ήταν οι:

Ταρωνίτες, Καματηροί, Πικέρνηδες, Νοταράδες, Ραγκαβαίοι, Βρανάδες, Κοδρικαίοι, Σκαραμαγκάδες, Σκληρήδες, Ντεκαίοι, Βεναλδαίοι, Ρέντηδες, Καλογράνηδες, Καρυκαίοι, Ροΐδηδες, Χρυσοβέργηδες, Καντζιλιέρηδες, Γασπάροι, Χαλκωματάδες, Μαμωνάδες, Ρούφοι, Αστρακάρηδες, Ποδαράδες, Αναδραμάρηδες, Αλεξηναίοι, Τραχωνιάτες, Μισαραλιώτες, Παπουτσάδες, Πολπασαίοι, Μαρμαροτούρηδες, Ρεβελάκηδες, Περούληδες, Βροντογούνηδες, Μακολαίοι, Χυχαίοι, Φιλαραίοι, Γερεναίοι, Σωτηριαναίοι, Ρουμπαίοι, Βλασαραίοι, Σταματακαίοι, Σκουζαίοι Τουρναβίτες, Αδαμακαίοι, Γερακαίοιί, Καλογεραίοι, Λεοβαδιταίοι, Πατουσάδες, Ιαννούληδες, Χειλάδες, Δουσμαναίοι, Ζαχαρίτσαιοι, Τρικαληνοί, Βουρδουχαίοι, Γιακουμαίοι, Καλαμπότζηδες, Ταβάνηδες, Αλεξανδραίοι, Φουκαίοι,Καλλιφροναίοι,Κλισαριστοί, Κουμουλεζαίοι, Μπασταρδάκηδες, Τζακωναίοι, Κροντηραίοι, Σαλιμαίοι, Φωκαναίοι, Καζαντζήδες, Καλεκαίοι, Μιστριταίοι, Πεπάκηδες, Πατησιάτηδες, Σπαναίοι, Κακουραίοι, Μπαρμπάνοι, Φοτιραίοι, Μαρμαροτούρηδες, Κουβελαίοι, Ζαγκλιβαναίοι, Προγοναίοι, Ξανθαίοι, Λιανοσταφιδαίοι, Ρωπαΐτες, Χειλαίοι, Βλασαίοι, Κουρτέσηδες, Λιαναίοι, Ψωμάδες, Πουλιμεναίοι Χωματάδες, Μανιάτες, Κοπιδαίοι, Θηβαίοι, Μαγγακαίοι, Κορθέοι, Ζωγράφοι, Καρακοταίοι, Καλιοναίοι, Παπασταμαίοι, Γαλαναίοι, Καρκατζαναίοι, Κτενάδες, Βρετοί, Πανταζήδες κ.α.(2)

Όσον αφορά την ενδυμασία ο Spon αναφέρει ότι αυτή των Ελλήνων της Αθήνας είναι πολύ διαφορετική από αυτή των Τούρκων. Οι Έλληνες φοράνε στενά γιλέκια(vestes etroites), σκούρου χρώματος ή μαύρου, με ψηλές μαύρες μπότες(noires botines) ως ψηλά στη γάμπα. Οι Τούρκοι φοράνε κίτρινα υποδύματα(μπότες- ces botes la sont jaunes) και πλατιά και μακρυά χρωματιστά ρούχα, έχοντας το τουρμπάνι στο κεφάλι τους. Το υπόδημα των Ελλήνων, το οποίο φοράνε και μέσα και έξω από την πόλη, θυμίζει στον Spon τα φαικάσια των αρχαίων Αθηναίων, και πιο συγκεκριμένα των φιλοσόφων οι οποίοι φορούσαν μαύρα φαικάσια.

(Παρακάτω θα αναφερθούμε ξανά στην ενδυμασία των Αθηναίων ευγενών με αφορμή τον ενδιαφέροντα πίνακα που αναρτώ παρακάτω)

Οι γυναίκες, οι οποίες σπάνια βγαίνουν έξω από το σπίτι, έχουν καλυμμένο το κεφάλι τους με ένα βαμβακερό ύφασμα και πάνω από το κυρίως ρούχο τους βάζουν ένα βελούδινο πανωφόρι πορφυρού ή μοβ χρώματος, με ασημένια κουμπιά μεγάλα σαν καρύδια, αλλά δεν είναι πολύ μεγάλα και βαριά.

Ενδιαφέρον έχουν και οι τοπογραφικές ειδήσεις που μας μεταφέρει ο Spon. Αναφέρει ότι η Αθήνα χωρίζεται σε οχτώ συνοικίες(πλατώματα όπως τα έλεγαν-platomata). Αυτές ήταν οι :

-Πλάκα(Placa) στην ανατολική πλευρά, γύρω και κοντά από το Φανάρι του Διογένη(το μνημείο του Λυσικράτη), το σπίτι του προξένου Giraud και την εκκλησία της Αγίας Φιλοθέης(L’eglise d’Agia Kira).

-Σωτήρας του Κωτάκη, είναι η συνοικία που «κοιτάει» την εκκλησία Σωτήρα Λυκοδήμου.

-Μονοκαλούφτης, η συνοικία στο κέντρο της πόλης κοντά στο λεγόμενο τζαμί της Μπέινας, από τη χήρα που το έχτισε.

-Ρουμπή, η συνοικία που περιβάλλει την εκκλησία της Παναγιάς της Καπνικαρέας (l’eglise Panagia Camoucaria)

-Στη βόρεια πλευρά, το πλάτωμα του Βοριά-Boreas Platoma, στο οποίο βρίσκεται η εκκλησία της Χρυσοσπηλιώτισσας.

-Δυτικά από αυτή την εκκλησία και η περιοχή που περιβάλλει τον Άγιο Ιωάννη στην Κολώνα(la colonne appelle Agios Ioannis) είναι το πλάτωμα-συνοικία του Ψυρρή.

Άλλες συνοικίες είναι η λεγόμενες Γερλάδα στους πρόποδες του φρουρίου και γύρω από την εκκλησία του αγίου Νικολάου του Ραγκαβά, και οι Κολύμποι, προς το Θησείο.

Επίσης ενδιαφέρουσα είναι και η λίστα με τους οικισμούς της Αττικής, εκτός της Αθήνας, όπως του την ανέφερε ο πρέσβης Giraud(ο οποίος παρεμπιπτόντως είχε παντρευτεί μια ντόπια Αθηναία Παλαιολογίνα). Τα χωριά είναι τα εξής:

Mitropis(Μιτροπίτζι, παλιός οικισμός κοντά στην Κερατέα)

Keratia(Κερατέα)

Misochori(Μισοχώρι;)

Chovarades(Κουβαράς;)

Elada

Marcopoulo

Coursala

Phyglia, αλλιώς Phlyea( ;)

Carela (Καρελλά)

Alopeki (;)

Cocla

Balambafi

Boura

Arvato

Agoupi

Pikerni

Bafi

Lecambafi

Lambriano

Lambrica

Paleo Lambrica(χωριό στη θέση των αρχ. Λαμπρών)

Elimbo

Egnapyrghi

Spitia

Vraona(στη θέση της αρχ. Βραυρώνας)

Caramamet(αρβαν. Χωριό στους πρόποδες του Υμηττού)

Marousi

Calandri

Gifissia

Baficoumaria

Stamati(Σταμάτα)

Belousa

Chiourka(Κιούρκα)

Grammatico

Calingi(Καλέντζι)

Varnada(Βρανά;)

Limico

Calamo

Marcopoulo

Ενώ κοντά στην Αθήνα:

Sepollia, ή Sopollia

Mainidi

Cacovaones

Patischa

Ambelokipous

Callirhoe

Όσον αφορά τη γλώσσα των Αθηναίων, ο Spon θεωρεί ότι είναι καθαρότερη από την ελληνική των νησιών η οποία έχει επηρεαστεί από τους Ιταλούς. Του κάνει μεγάλη εντύπωση τα αρχαία στοιχεία που έχουν χαθεί σε άλλες ελληνικές διαλέκτους, Οι Αθηναίοι γράφει ο Spon ακομα λένε τη φωτιά «πύρ»(pyr) και όχι φωτιά όπως οι υπόλοιποι Έλληνες. Δεν χρησιμοποιούν τη λέξη πηγάδι αλλά τη λέξη «φρέαρ». Αλλά ακόμα παρατηρεί και την προφορά των Αθηναίων, οι οποίοι όπως και οι Θηβαίοι και οι Εγριπιώτες προφέρουν το «κε» και το «κι» ως «τσε» και «τσι»(tche-tchi). Επίσης πολλά από τα ονόματα των φυτών και δέντρων διατηρούνται, κάποια παρεφθαρμένα όπως : peucos, couconaria, thimari, capnia, dendrolibanon, macedoniki, kissos, galochorton, voidioglosson, skilochorton, pentaneuron κτλ.

Αφήνοντας τον πολύ ενδιαφέρων Γάλλο γιατρό, και παραμένοντας στο θέμα της γλώσσας των Αθηναίων και τις ιδιαιτερότητές της σημαντική είναι και η μαρτυρία του Ναυπλιώτη λόγιου του 16^ου αιώνα, Θεοδόσιου Ζυγομαλά ο οποίος σε επιστολή του προς τον φιλέλληνα Γερμανό Μαρτίνο Κρούσιο εκφράζει τις ανησυχίες του για την κατάσταση της ομιλούμενης ελληνικής της εποχής του, γράφοντας και για τη διάλεκτο των Αθηναίων που μας ενδιαφέρει εμάς:

«Και άλλως οι Γραικοί, ως δένδρη μεράδια πεφυτευμένα εν τόποις πολλοίς, ούτως οικούσιν ούτοι, ή μάλλον ειπείν, παροικούσιν. Εν γη γαρ, φευ αλλοτρίων εισί διεσπαρμένοι, μέτοικοι, αναμεμιγμένοι έθνεσι. Και ει ακούσης Βυζαντίους λαλούντας, ενωτισθείση Ελλήνων φωνάς, απλά άλλας και τινας Αγαρηνών (εννοεί Τούρκων), ων η πληθύς η εν Βυζαντίω, και ων(Αγαρηνών δηλονότι) ακούοντες, πολλάς τινας φωνάς παρενσπείρουσι τη αυτών, ως και ιματίοις και τισιν έθεσιν αυτών χρώνται, φιλεί γαρ, φήσι, το υπήκοον γνώμη τη του άρχοντος έπεσθαι και βιούν. Ει δε ακούσης Κρήτας, εκ της λαλιάς γνωριείς και οι λόγοι αυτών αναμίξ τη Λατίνων φωνή και άλλων. Αν δε Πελοποννησίους, άλλως όρα μεμιγμένον λατινικοίς, έπαρ (άρον) την τοιμάντα σου, και άμε (άπελθε) στον αβουκάτον σου, και είτι σε κονσεγιάρη σατά (συ) κάμε το. Και το δη χείριστον , τους ποτε σοφωτάτους Αθηναίους ει ήκουσαςμ δακρύων αν εγένου μεστός. Όσον γαρ υπερεπερίσσευσέ ποτε εν αύτοις η καθαρά και άδολος των Ελλήνων φωνή, τόσον η βάρβαρος επληθύνθη, και ακούεται έξοχα πάντων. Μέλλουσι γαρ ειπείν, όρα ως ευτυχές, και αντί τούτου λέγουσι γιαπά καλότυχε. Τα σύκα, σούκα λέγουσι, τον βάτραχον, πακακάν, και άλλα γελοία, ως και την στολήν, σολήν, τα έξω της πόλεως προαύλια, α εξωπόλια έδει λέγειν, σωπόλια λέγουσιν. …»

και τελειώνοντας ο Ζυγομαλάς μας πληροφορεί ότι ο κάθε Έλληνας αναγνωρίζει τον άλλο από τη λαλιά του : «Τούτο δε μόνον, ότι ευθύς γινώσκει είς έτερον, ότι Βυζάντιος τυχόν, Κρής, Χίος, Ναύπλιος, Νάξιος, νησιώτης, Ηπειρώτης, ή όθεν αν ή. Η γαρ λαλιά αυτού, κατά την του Κυρίου φωνήν ειπείν πως, δήλον αυτόν ποιεί.»(2)

Επανερχόμενοι στο θέμα της ενδυμασίας του «αρχοντολογιού» της Αθήνας ενδιαφέρουσα είναι όσα αναφέρει ο Κων. Χρηστομάνος στα Γενεαλογικά μελετήματα(4):

«Η ενδυμασία αυτή, περί ης αλλαχού εν εκτάσει θέλει γίνη λόγος, συνίστατο δια τους μεν άρχοντας, ως ομοίως και δια τους εξ αυτών προεστώτας, κυρίως εξ υψηλού κυλινδρικού εκ χνοώδους υφάσματος καλύμματος σκιαδίου(παρά των Αθηναίων καλούπι κοινώς καλουμένου), ομοίου δε προς τα των σημερινών Περσών και Κούρδων εξ ερίου (αστραχάν) κάπως, ή και προς τα καλυμαύχια αυτά των ιερέων, προς δε εκ ποδηρούς επενδυτού εξ ολοσηρικού, χρώματος συνήθως ερυθρού μονοχρόου ή και ραβδωτού, υπερραμμένου δια σισύρας, οι προεστώτες έφερον ως διακριτικά του αξιώματος των προς τω καλουπίω και μανδύαν ευρύν μετά πλατειών περιχειρίδων εξ ερίου πολυτίμου, χρώματος ως επι το πλείστον σκοτεινού (μέλανος ή κυανού), ο μανδύας ούτος μπινίσι κοινώς δια τουρκικής λέξεως καλούμενος, ήτο πεποικιλμένος δια σειρητίων και έσωθεν υπεστρώννυτο δια ολοσηρικού, …» για τις αρχόντισσες αναφέρει:

«Δια δε τας αρχόντισσας συνίστατο επίσης εκ ποδηρών εσθήτων, χρώματος ερυθρού ή πρασίνου ή και άλλων , χρυσώ διΰφασμένων, ενιαχού δια πολυτίμων λίθων κεκοσμημένων, και δια λευκής σισύρας, ως επι το πολύ υπερραμμένων, προς τούτοις δε έφερον αυταί και κρήδεμνον μαργάρω και λίθοις, παρά ταις πλουσίαις, πεποιλκιμένον μετά μακράς καλύπτρας.»

Κάποια από αυτά τα χαρακτηριστικά στοιχεία μπορούμε να τα βρούμε σ’αυτή την ενδιαφέρουσα εικόνα του Jacques Carrey ο οποίος ως συνοδεία του Charles-François Olier αποθανάτισε με πολύ ρεαλιστικό τρόπο την Αθήνα του 1674, με εκπληκτικές λεπτομέρεις όπως το Θησείο, οι στήλες του Ολυμπίου Διός, το φυσικό λιμάνι του Πειραιά,τα τείχη που περιέβαλαν την Αθήνα, το μιναρέ πάνω στον Παρθενώνα, τον φραγκόπυργο στα Προπύλαια, τα τέσσερα τζαμιά που μας περιγράφει και ο Spon στην πόλη κάτω από την Ακρόπολη, τον Αργοσαρωνικό κ.α.

Τελειώνοντας την ανάρτηση θα ήθελα να παραθέσω μερικά στοιχεία για τον πληθυσμό της Αθήνας και μάλιστα σε σύγκριση με άλλες σύγχρονές της πόλεις μέσα στην Οθωμανική αυτοκρατορία, τον 16^ο αιώνα σύμφωνα με τις οθωμανικές απογραφές:

Όπως μας πληροφορεί ο Barkan(5) σε μια ενδιαφέρουσα λίστα με σημαντικές πόλεις της αυτοκρατορίας τον 16^ο αιώνα η Αθήνα μπορεί να θεωρηθεί ως μια από τις σημαντικότερες και πολυπληθέστερες πόλεις της αυτοκρατορίας.

Πόλη/ Έτος απογραφής	1520-1530	1571-1580
Κων/πολη	400.000	700.000
Αλέπο	56881	45331
Προύσσα	34930	70686
Ανδρ/πολη	22335	30140
Ντιγιάρμπακιρ(Amid)	18942	31443
Άγκυρα	14872	29007
Αθήνα	12633	17616
Τοκάτ(Ευδοκία Πόντου)	8354	13282
Ικόνιο(Konya)	6127	15326
Σεβάστεια(Sivas)	5560	16846
Sarajevo(Σεράγεβο)	5632	23485
Monastir(Μοναστήρι)	4647	5918
Skopje(Σκόπια)	4631	9867
Sofia(Σόφια)	3899	7848

Πιο ενδιαφέρουσες πληροφορίες έχουμε από μια πιο αναλυτική παρουσίαση της απογραφής της δεκαετίας του 1520 από τον Minkov(6) ο οποίος αναφέρει τις μεγαλύτερες βαλκανικές πόλεις και τον πληθυσμό τους ανά θρησκεία:

Δεκαετία 1520	Σπίτια μουσουλμάνων	%	Σπίτια χριστιανών	%	Σπίτια εβραίων	%

Κων/πολη	9517	58,2	5162	31,6	1647	10,2
Αδρια/πολη	3338	82,1	522	12,8	201	5,1
Θεσσ/κη	1229	25,2	989	20,5	2645	54,3
Σεράγεβο	1024	100	0	0	0	0
Λάρισσα	693	90,2	75	9,8	0	0
Σέρρες	671	61,3	357	32,8	65	5,9
Μοναστήρι	640	75	171	20,2	34	4,8
Σκόπια	630	74,8	200	23,7	12	1,5
Σόφια	471	66,4	238	33,6	0	0
Αθήνα	11	0,5	2286	99,5	0	0
Νικόπολη	468	37,7	775	62,3	0	0
Τρίκαλα	301	36,3	343	41,5	181	22,2

Είναι πολύ ενδιαφέρον το ότι η Αθήνα παρά τις ανιστόρητες κορώνες περί του …χωριού της Αθήνας βλέπουμε ότι όχι μόνο σε πληθυσμό είναι από τις μεγαλύτερες πόλεις της αυτοκρατορίας αλλά, τουλάχιστον στα Βαλκάνια, ήταν η μεγαλύτερη χριστιανική πόλη, με ένα ποσοστό που αγγίζει το εκατό τοις εκατό, και μάλιστα στη συντριπτική πλειοψηφία με χριστιανικό ελληνικό(και ελληνόφωνο φυσικά…) πληθυσμό…

-----------------------------------------------------------------

(1) Voyage d'Italie, de Dalmatie, de Grece, et du Levant : fait aux années 1675. & 1676,Jacob Spon, Boom Dirk ,1679.

(2) Μνημεία της Ιστορίας των Αθηνών, Δημήτριος Καμπούρογλου, τόμος Γ’, 1889

(3) Μνημεία της Ιστορίας των Αθηνών, Δημήτριος Καμπούρογλου,τόμος πρώτος, σελ.65, 1889

(4) Γενεαλογικά μελετήματα : Εξ ανεκδότου πραγματείας: Το Αθηναϊκόν αρχοντολόγιον και ο βυζαντινισμός εν Αθήναις ,Κωνστ. Α. Χρηστομάνου, σελ.9

(5) Barkan, Ömer Lütfi, Essai sur les données statistiques des registres de recensement dans rempire ottoman au XVe et XVIe siècle, «Journal of Économic and Social History of the Orient» 1 (Aug. 1957) 9-36.

(6) Conversion to Islam in the Balkans, Kisve Bahasi Petitions and Ottoman Social Life, 1670-1730, Anton Minkov, 2004

Βενετοκρατούμενος Μοριάς, μέρος Β'

2011-03-12T18:09:00.008+02:00

Σύμφωνα με την στοιχεία που μας παραδίδει ο Leopold von Ranke στο Die Venezianer in Morea (1), με τον οποίο συμφωνεί ο πίνακας που βασίζεται στο Codice Cicogna(Biblioteca Civico Museo Correr, no.3248) ο πληθυσμός του Μοριά περίπου το 1702 έφτανε αισίως τις 190.653 ψυχές. Πληθυσμός διόλου ευκαταφρόνητος για τα δεδομένα της εποχής και έχοντας μια εικοσαετία απίστευτα δύσκολη με αλλεπάλληλες μάχες, μετακινήσεις πληθυσμών, καταστροφές και ερημώσεις χωριών, εισροή προσφύγων κ.α..
Η πόλη του Άργους, περίπου το 1730, απο τον περιηγητή-καταστροφέα Claude-Louis Fourmont

Πιο συγκεκριμένα τα territorii του Regno του Μοριά, είχαν :

Territorii("Νομοί")	Κατοικημένα χωριά	Κατεστραμένα χωριά	Οικογένειες	Ψυχές

Romania
Napoli(Ναύπλιο)	39	6	2401	9685
Argos	30	6	1423	6129
Corinto	113	46	3219	14114
Tripolizza	62	16	1592	6979
San Pietro di Zacogna	11	6	916	3922
Σύνολο	255	80	9557	40829

Accaia
Patrasso	99	12	3024	11918
Vostizza	31	8	972	4165
Calaurita	118	36	3370	16561
Castugni	171	44	4079	16847
Σύνολο	419	100	11445	49491

Messenia
Navarin	25	4	512	2068
Modon	51	3	664	2679
Coron	62	6	1127	4295
Andrussa	62	10	1600	6642
Calamata	24	2	1228	4801
Leondari	60	14	1257	4891
Caritena	124	15	3080	12207
Fanari	64	6	1458	6268
Arcadia-Κυπαρισσία	88	12	2562	10222
Σύνολο	568	72	13488	54073

Laconia
Malvasia	17	13	2067	9003
Mistra	158	20	5928	22069
Bardugna	16	3	440	1726
Chielafa/Passava	38	8	1760	7130
Zarnata	31	6	1522	6332
Σύνολο	260	50	11717	46260

Γενικό σύνολο:	1498	302	46207	190653

Βλέπουμε λοιπόν την Πελοπόννησο με ένα πολύ μεγάλο αριθμό χωριών, και κωμοπόλεων-πόλεων, που φτάνει τους 1800 οικισμούς κατοικημένους και πρόσφατα κατεστραμμένους. Κατεστραμμένοι για διάφορους λόγους, κυρίως ύστερα από την τουρκική υποχώρηση λόγω του βενετο-τουρκικού πολέμου, που εξόντωσε ιδιαίτερα τη βόρεια και βορειοδυτική Πελοπόννησο, και πιο συγκεκριμένα τις επαρχίες Κορίνθου και Γαστούνης όπου μαζί μετρούσαν 90 κατεστραμμένα χωριά, ανάμεσα στα περίπου 302 όλης της χερσονήσου.

Οι τέσσερις επαρχίες δεν έχουν μεγάλες διαφορές ως προς το μέγεθος του πληθυσμού τους , καθώς η μικρότερη σε πληθυσμό επαρχία της Romania έχει 40829 κατοίκους ενώ η μεγαλύτερη, αυτή της Messenia, έχει 54073.Φυσικά όπως φαίνεται από τα territorii που απαρτίζου αυτή την επαρχία, της Μεσσηνίας, αντιλαμβανόμαστε ότι δεν ταυτίζεται με τα σημερινά όρια του νομού, αλλά περιέχει και περιοχές που αργότερα θα άνηκαν στους νομούς Αρκαδίας(Caritena και Leondari) και Ηλείας(Fanari).

Μεγαλύτερο σε πληθυσμός territorio του Μοριά είναι αυτό του Μυστρά (με 22069 κατοίκους), με αρκετά μεγάλη διαφορά σε σχέση με τα αμέσως επόμενα που είναι αυτά της Γαστούνης με 16847, και των Καλαβρύτων με 16561. Αξίζει να σημειωθεί ότι όπως σημειώνει και ο Γενικός Προβλεπτής Marin Michiel(1694-1695) στην αναφορά του για το Regno του Μοριά, οι κάτοικοι του territorio του Μυστρά είναι όλοι τους Έλληνες ντόπιοι, σε αντίθεση με άλλες περιοχές όπου εκτός από Έλληνες κατοικούν και Αρβανίτες. Επίσης σημειώνει ότι οι κάτοικοι του territorio του Μυστρά είναι οι πιο πολιτισμένοι από όλους τους κατοίκους του Μοριά (Gli habitanti poi di Mistra stessa sono i piu civili di tutto il Regno) αλλά και ότι ζούν και ντύνονται πιο μεγαλοπρεπώς από τους υπόλοιπους Πελοποννήσιους (vestono e vivono con piu splendore degli altri) δεν ξεχνούν όμως να καυχηθούν για το Σπαρτιάτικο αίμα που τρέχει στις φλέβες τους (vantando d’essere la reliquie del vero sangue Spartano).

συνεχίζεται...

Έλληνας ιερέας, Vincent, Francois André, 1782

---------------------------------------------------------------------

(1)Historisch-Politische Zeitschrift, Τόμος 2, 405-502, Leopold von Ranke, 1836

(2) Ιστορικά Μελετήματα , Σπυρίδωνος Π. Λάμπρου, 1884,σελ.209

-Minnesota Messenia Expedition: Reconstructing a Bronze Age Regional Environment ,William A. McDonald (Author), George R., Jr. Rapp

Βενετοκρατούμενος Μοριάς...

2011-03-11T23:15:00.023+02:00

Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις ξεκίνησαν το 1684 με στρατηγό τον Φραντζέσκο Μοροζίνι(Francesco Morosini), και τελικά στέφθηκαν με επιτυχία για τους Βενετούς. Το 1688 ολόκληρη η Πελοπόννησος και περιοχής της Στερεάς(όπως η Ναύπακτος) ελεγχόταν από τη Γαληνοτάτη…

Οι Βενετοί γνωστοί για την γραφειοκρατία και την οργάνωσή τους μας άφησαν πολλές σημαντικές πληροφορίες για την κατάσταση του Μοριά, για τον πληθυσμό του, για την οικονομία του και άλλα μέσα σ’αυτή τη σύντομη τριακονταετή εξουσίας τους εδώ.

Ο τρόπος που χώρισαν διοικητικά την Πελοπόννησο δεν ήταν πολύ διαφορετικός από αυτόν που χρησιμοποιούσαν οι Οθωμανοί(1), αν και οι Βενετοί πρωτοτύπησαν καθιερώνοντας τέσσερις μεγάλες επαρχίες (provincie) χωρισμένες σε territorii:

Provincia di Romania: 1. Napoli di Romania (Ναύπλιο), 2. Corinto (Κόρινθος), 3. Tripolizza (Τριπολιτσά), 4. Argos (Άργος), 5. San Pietro di Zacugna ( Άγιος Πέτρος της Τσακωνιάς), 6. Porto Poro (Πόρος), 7. Termis (Θερμησία).

Provincia di Messenia: 8. Arcadia (Αρκαδιά/Κυπαρισσία), 9. Fanari (Φανάρι), 10. Calamata (Καλαμάτα) , 11. Leondari (Λεοντάρι), 12. Andrussa (Ανδρούσα), 13. Caritena(Καρύταινα), 14. Navarino (Ναβαρίνο), 15 Coron (Κορώνη), 16. Modon (Μεθώνη)

Provincia di Accaia: 17. Callavrita (Καλάβρυτα), 18. Gastugni (Γαστούνη), 19. Patrasso (Πάτρα), 20. Vostizza ( Βοστίτσα/Αίγιο)

Provincia di Laconia: 21. Malvasia (Μονεμβασιά), 22. Chrisaffa (Χρυσαφά), 23. Mistra (Μυστράς), 24. Eleos (Έλος), 25. Alta Maina (Άνω Μάνη), 26. Bassa Maina ( Νότια Μάνη).

Επιγραμματικά να αναφέρουμε ότι υπεύθυνος της διοίκησης του Regno di Morea ήταν ο Γενικός Προβλεπτής του Βασιλείου της Πελοποννήσου (Provveditor General del Regno di Morea), ο οποίος κατείχε την ανώτατη πολιτική και στρατιωτική εξουσία και είχε το δικαίωμα άμεσης επικοινωνίας με το Δόγη και τη Σύγκλητο, ένώ έδινε και εντολές στους τοπικούς προβλεπτές και τους άλλους αξιωματούχους. Η θητεία του ήταν διετής (2).

Παρακάτω παραθέτω την μετεφρασμένη αναφορά ενός ανώνυμου Βενετού, του τέλους του 17^ου αιώνα, ο οποίος περιγράφει την κατάσταση της Πελοποννήσου υπο βενετικής κατοχής, όπως εκδόθηκε στην εφημερίδα Εφημερίς(αρ. φυλ.214, 02/08/1893:2) βασισμένη στο χειρόγραφο που εντόπισε ο μεγάλος ιστοριοδίφης Μουστοξύδης στην βιβλιοθήκη Querini Stampalia της Βενετίας.

“Πελοπόννησος: Η περιφέρεια της Πελοποννήσου είναι περίπου 700 μιλίων ιταλικών, συμπεριλαμβάνουσα τους διαφόρους κόλπους και ακρωτήρια, συνέχεται κατά το βόρειον μέρος με την Μεγαρίδα δια του Κορινθιακού Ισθμού, του οποίου το διάστημα είναι 3200 γεωμετρικών ποδών, ορίζεται προς Ανατολάς μεν από το Κρητικόν πέλαγος και εν μέρει από το Αιγαίον, προς Δυσμάς δε και Μεσημβρίαν από το Ιόνιον και προς Άρκτον από τον Κορινθιακόν κόλπον. Διηρείτο άλλοτε εις εξ τμήματα, τα οποία μετά λόγου υπήγαγον εις τέσσαρα, τουτέστι την Ρωμανίαν, όπου ευρίσκεται το Ναύπλιον, πρωτεύουσα πόλις επί τόπου, την Αχαΐαν, την Μεσσηνίαν και την Λακωνίαν. Έκαστον δε των τμημάτων τούτων έχει Λογιστικόν Αρχείον όπου φυλάττονται τα χρήματα τα εκ των φόρων της γής συναγόμενα.Δεκατρείς λιμένες ευρίσκονται εις την περιφέρειαν του Βασιλείου τούτου, συμπεριλαμβανομένων και των διαφόρων επινείων και όρμων, εις τους οποίους το καλοκαίριον μόνον ειμπορούν(sic) ν’αράζουν πλοία.

Η επαρχία της Ρωμανίας έχει επτά λιμένας. Ο του Ναυπλίου, όπου ελλιμενίζεται όλος ο στόλος, ο της Καρέττωνας (;) εις το οποίον χωρούν πλοία μόνον μικρότερα, ο Τολός, το Τράπανον, το Βισάτον και ο Πόρος είναι λιμένες κάλλιστοι πολλών πλοίων χωρητικοί, ο του Τραπάνου όμως είναι ο καλλίτερος όλων και εν αυτώ καταρτίζονται τα πλοία. Ο των Κεχρεών λιμήν, πλησιόχωρος του της Κορίνθου, εις τον οποίον κατά το καλοκαίριον μόνον ειμπορούν να ίστανται τα πλοία. Ο των Σπετσών πορθμός παρέχει πανταχού ενορμίσματα. Η Αχαΐα δεν έχει κανένα ασφαλή λιμένα πέριξ των παραλίων του Ποντικόκαστρου, της Κλαρέντζης και των Πατρών, εις τα οποία μόνον το καλοκαίριον αράζουν. Εν των Κορινθιακώ κόλπω παραπλέων τις την Πελοπόννησον, δεν ευρίσκει κανένα λιμένα, μόνον υπακάτω της Βοστίτσης ειμπορεί να σταθή πλοίον το καλοκαίριον και προ του φρουρίου Μολίνου υπο την Κόρινθον.

Η Μεσσηνία τον του Νεοκάστρου λιμένα έχει μόνον τον πορθμόν της Σαπιέντσας παρά τη Μεθώνη, όπου ευρίσκεται προσέτι ο αιγιαλός και το νεώριον ημίχωστον, το οποίον δια μόνον κάτεργα είνε επιτήδειον, την παραλίαν της Κορώνης και το Πρόδονον.

Πέντε λιμένες έινε εν τη Λακωνία: η Βόττα, ο Άγιος Νικόλαος παρά τη Μονεμβασία, όστις δεν είνε ασφαλής ως αφύλακτος κατά των αρκτικών και των ανατολικών ανέμων, ο των Κουκλιών, το Βίτουλον, αι Κιτριαί παρά τη Ζαρνάτα, είνε δε και η της Καλαμάτας παραλία, όπου ειμπορούν να αράζουν κατά το καλοκαίριον, και ο των Βατίκων πορθμός πανταχόθεν παρέχων όρμους.

Ναύπλιον. Οι κάτοικοι της πόλεως ταύτης ενδύονται ευπρεπώς, και οι μέν φορούν μακρά ιμάτια, οι δε ενδύονται ιταλιστί, εξ ών οι πλειότεροι ενασχολούνται εις το εμπόριον. Αξιοπαρατήρητα περί αυτήν είναι τα ίχνη μεγαλοπρεπούς θεάτρου κατά την πεδιάδα του Λιγουρίου(σ.προφανώς εννοεί το θέατρο της Επιδαύρου), ανατολικώς της Βερβερένδας( εννοεί την Βερβερόντα) εν τω κόλπω Βισάτω, αι των Θερμησίων και Κομπούνου παρά τω Αγά χωρίω, όπου αυτομάτως πήγνυται το άλας, και τα ιχθυοτροφεία του Τραπάνου, καθώς και τα του λιμένος Ναυπλίου.

Προϊόντα. Ο σίτος είνε άφθονος, καθώς και το μαλλί, το τυρί, ο κηρός, το μέλι, η μέταξα, το βαμβάκι, το λινάρι και το βαλανίδι. Ο οίνος και το λάδι εξεναντίας δεν είνε άφθονα, βρίθει ο τόπος από παντοειδείς αγέλας και εξαιρέτως από χοίρους.

Άργος. Οι κάτοικοι είνε ως επι το πολύ Θηβαίοι. Εις την πεδιάδα του Άργους κατά το απώτατον προς μεσημβρίαν μέρος, ευρίσκονται οι μύλοι όπου υδρεύεται όλος ο στόλος.

Προϊόντα. Παράγονται μεν τα αυτά, όσα και εν τη προειρημένη επαρχία, αφθονώτερα δε.

Κόρινθος. Ολιγοσταί είνε αι αυτόχθονες οικογένειαι, αι πλειότεραι είνε εκ των Θηβών των Αθηνών και της Ρούμελης. Οι κάτοικοι του Ακροκορίνθου είνε αγχίνοες. Εις την επαρχίαν ταύτην και κατά το μέρος το νυν Εξαμίλιον λεγόμενον ευρύσκονται τα ίχνη του πάλαι μεν υπό των Αθηναίων κατασκευασθέντος, ύστερον δε υπό των Ενετών επισκευασθέντος τείχους. Αυτό διήρχετο υπο της μιάς εις την άλλην θάλασσαν και κλείον τον ισθμόν υπερασπίζετο την του τόπου είσοδον. Εν τη αυτή επαρχία φαίνονται ακόμη τα ίχνη των τειχών της αρχαίας πόλεως της Κορίνθου ήτις περιέχουσα το φρούριον Ακροκόρινθον εξετείνετο μέχρι της θαλάσσης. Επτά κίονες υπερμεγέθεις μεν, όχι δε μονόλιθοι, ίστανται ακόμη εν μέσω των ερειπίων. Όχι δε πολύ μακράν εκείθεν ευρίσκονται τα ίχνη της παλαιάς Σικυώνος Βασιλικής την σήμερον ονομαζομένης.

Προϊόντα. Τα γεννήματα της επαρχίας ταύτης, καθώς και τα των προλαβουσών συνίστανται μάλιστα εις σίτους, οίνον και λάδι.

Τριπολιτσά. Οι κάτοικοι ταύτης της πόλεως είνε κατά το πλείστον μέρος έμποροι και τεχνίται, η πεδιάς της είνε ευρύχωρος και στολισμένη με πολλά τερπνότατα χωρία, αναμεταξύ των οποίων ευρίσκονται τα ερείπια αρχαίας τινός πόλεως Παλαιόπολις τανύν λεγομένη καθώς και τα των Αμυκλών τριών ωρών δρόμον απ’αλλήλων απέχοντα. Η λοιπή χώρα είνε όλη σχεδόν ορεινή και κατάφυτος εκ δρυών και ελάτων.

Προϊόντα. Ο τόπος ούτος ευπορεί πάντων μάλιστα δε θρεμμάτων και οίνων, μόνον το λάδι είνε σπανιώτατον.

Άγιος Πέτρος της Τσακωνίας. Οι άνθρωπο εδώ είνε φίλεργοι, οι πλειότεροι εξ αυτών μετέρχονται εις τον τόπον την αγωγείαν μισθώνοντες τους ίππους των εις μετακομιδήν των πραγματειών και υπηρεσίαν των οδοιπορούντων, υπερτερούν όλους τους άλλους κατοίκους του τόπου κατά την ικανότητα του να οδηγούν και φέρουν ασφαλώς, πεζοί τε και έφιπποι ως εντελώς γνωρίζοντες όλους τους δρόμους και αυτούς μάλιστα τους πλέον σκολιούς.

Προϊόντα. Συνίστανται κυρίως εις σίτους καθώς και εις οίνους, λάδι, κηρί, μέλι, βαμβάκι, μέταξαν, πρινοκόκκι, βαλανίδι, παντοία θρέμματα και κατ’εξαίρεσιν χοίρους.

Πάτραι. Εν τη πόλει ταύτη ευρίσκεται Αρχείον Λογιστικόν. Οι κάτοικοι ενδύονται ευπρεπώς, είνε δε ως επι το πολύ Αθηναίοι, Ναυπάκτιοι και Ρουμελιώται, όλοι ενασχολούμενοι εις την πραγματείαν και το εμπόριον, το οποίον τους ευκολύνει πολύ η γειτνίασις της Λεβαδίας, της Ρούμελης και των Ιονίων νήσων. Δύο ώρας από των Πατρών προς άρκτον κείται το πελοποννησιακόν καστέλλιον( εννοεί το Ρίο, γνωστό και ως Κάστρο του Μοριά), και απεναντίας εις τεσσάρων λευγών απόστασιν προς μεσημβρίαν είνε ο ποταμός Καμινίτου(Καμενίτσα;). Παρά δε τας εκβολάς του ποταμού τούτου ευρίσκονται οι αλυκαί, και όχι μακράν αυτών λόφος, επί του οποίους φαίνονται τα της Ωλένου ίχνη, το μέρος τούτο είνε κατάφυτον από δρύας εις ξυλείαν εργάσιμον επιτηδείας.

Προϊόντα. Σίτος, οίνος, λάδι, μαλλί, βαμβάκι, λινάρι, μέταξα, τομάρια, τυρί, κηρί, μέλι, παντοδαπά θρέμματα και μάλιστα χοίροι πολλοί.

Βοστίτσα. Οι κάτοικοι είνε αγχίνοες και οξύνοες, καταγίνονται δε ως και οι Πατρείς εις την εμπορίαν, η επαρχία ολίγον με είνε εκτεταμένη, αλλ’ ευάρεστος.

Προϊόντα. Ο τόπος ούτος φέρει από όλα, ως και αι Πάτραι.

Καλάβρυτα. Χώρα ορεινή μεν, έχουσα δε πολλάς ευφόρους κοιλάδας. Οι κάτοικοι διατηρούν ακόμη την ενδυμασίαν και τα έθιμα τα ασιατικά. Αυτού ευρίσκεται το μοναστήριον του Μεγάλου Σπηλαίου, κατασκευασθέν δι’ευσεβείαν υπό των Αυτοκρατόρων εις το κοίλωμα τινος σπηλαίου, είνε δε πλουσιώτατον όλων των άλλων, και μονάζουν εν αυτώ 80 καλόγηροι.

Προϊόντα. Τα προϊόντα της επαρχίας ταύτης είνε τα αυτά με τα των προειρημένων, γεννώνται δε μάλιστα πλουσιοπαρόχως μέταξα και καπνός.

Γαστούνη. Το μέρος τούτο είνε το ευρυχωρότερον και τερπνότερον αλλά και το ολιγανθρωπότερον όλου του τόπου. Αυτού ευρίσκονται τα ιχθυοτροφεία Πάπα, Κοτίκι, Προκόπιο και Μουργλά λεγόμενα, αι αλυκαί του Πύργου και αι των Λεχαινών, δάση πευκών και δρυών εργασίμου ξυλείας. Προϊόντα. Βρίθει από όλα, φέρει δε μάλιστα σίτους, αι ελαίαι δε είνε πολλά κοιναί.

Νεόκαστρον. Εν τω φρούριω ευρίσκεται το Λογιστικόν Αρχείον. Το δε του παλαιού Ναυαρίνου φρούριον, ολίγον απ’αυτού απέχον και εις κακήν κατάστασιν ευρισκόμενον, κείται επί λόφου αποτόμου εις τους πρόποδας του οποίου ευρίσκονται τα ιχθυοτροφεία.

Προϊόντα. Σίτος, γεννήματα και οίνος πολύς, λάδι, κηρί, μέλι, μέταξα, βαμβάκι, λινάρι, μαλλί, τυρί, βαλανίδι και θρέμματα παντοειδή.

Μεθώνη. Μεταξύ των εγκατοίκων της πόλεως ευρίσκονται και Χίοι, οίτινες είχον καταφύγει εις αυτήν, αι αλυκαί ευρίσκονται όχι πολύ μακράν της πόλεως. Η χώρα περιορίζεται από μέγα δάσον δρυών εις οικοδομήν επιτηδείων, Μίσκα λεγόμενον, εκτείνεται δε εις τας επαρχίας του Νεοκάστρου, της Κορώνης, της Ανδρούσης και της Αρκαδίας.

Προϊόντα. Συνίστανται εις γεννήματα, βαλανίδι, μέταξαν, μαλλί, μέλι, κηρί, βαμβάκι, λινάρι, τυρί, και θρέμματα παντός είδους, το λάδι είνε άφθονον, αλλά ο οίνος ολιγιστός.

Κορώνη. Η χώρα ευφορεί κατά πάντα όσα και η των άλλων επαρχιών, το λάδι προ πάντων γίνεται πλουσιοπάροχον.

Ανδρούσα. Εν τη επαρχία ταύτη και κατά το χωρίον το εις τους πρόποδας του Βουλκάνου όρους κείμενον, και μικρόν Μαυρομμάτι την σήμερον λεγόμενον, ευρίσκονται τα ίχνη της παλαιάς πόλεως Μεσσήνης, επι δε της κορυφής του αυτού όρους ευρίσκεται μοναστήριον εις την Παναγίαν αφιερωμένον.

Προϊόντα. Ο τόπος ούτος είνε πάμφορος, εξαιρέτως δε παράγει οίνον, […] και βαμβάκι.

Καλαμάτα. Οι εγκάτοικοι ενδύονται ευπρεπώς, φορούν ποδηρές ιμάτιον και αφήνουν κόμην, μετέρχονται την πραγματείαν και το εμπόριον και είνε μεν εύποροι, κακοποιούνται συχνάκις υπο των Σπαρτιατών(ίσως εννοεί του Μανιάτες).

Προϊόντα. Και αυτή η χώρα γεννά από όλα, μάλιστα δε σίτους, οίνους, και ιδίως μέταξαν.

Λεοντάρι. Οι κάτοικοι της κατωτέρω των ερειπίων του φρουρίου Λεονταρίου κείμενης κωμοπόλεως ενδύονται καλώς, είνε τους τρόπους αγροίκοι. Η πλείστη της χώρας είνε ορεινή και από δρυός κατάφυτος, διέρχονται δε αυτήν οι ποταμοί Ξερίλα και Λεοντάριον, οίτινες συμμιγνύονται εις δύο ωρών διάστημα από του Φαναρίου, έχοντες το αυτό ρείθρον διαρρέουν την πεδιάδα και περνώντες κάτωθεν της Καρυταίνης όπου είνε λιθόκτιστος γέφυρα μεταξύ βράχων κατασκευασμένη , χύνονται κατά τα μεθόρια της Καρυταίνης και του Φαναρίου εις τον Αλφειόν ποταμόν, έχοντα τας πηγάς τους εις την επαρχίαν των Καλαβρύτων. (συγχέει τον Αλφειό/Ρουφιά με τον Λάδωνα, αφού ο Λάδωνας πηγάζει μεταξύ Κορινθίας και Καλαβρύτων, ενώ ο Αλφειός Μεγαλόπολης και Ταυγέτου.)

Προϊόντα. Αφθονία πάντων, μάλιστα δε κριών και τυρίου.

Καρύταινα. Υπεράνω της κωμοπόλεως υψούται μικρόν τι φρούριον ηρημωμένον. Οι κάτοικοι αυτής έχουν τα αυτά ήθη και έθιμα, τα οποία και οι Λεονταρίται.

Προϊόντα. Τυρί, κηρί, λινάρι, σίτος, γεννήματα, οίνος και λάδι, ολιγωτάτη μέταξα, βαλανίδι, παντοειδή ζώα και μάλιστα κριοί.

Φανάριον. Η χώρα είνε ορεινή και δρυμώδης εκ δρυών και ελάτων, μάλιστα δε κατά το μέρος της Τανάφας(;), όπου είνε τα ιχθυοτροφεία. Ο Αλφειός ρέει κατά τα αρκτικά αυτής σύνορα. Προϊόντα ως ανωτέρω.

Αρκαδία. Η χώρα αύτη είνε η τερπνότατη των άλλων, κατά την τοποθεσίαν, έχει αέρα υγιεινότατον και πλήθος ποσίμων υδάτων. Εντάυθα η πόλις Σολιμάνον (το Σουλιμά) λεγομένη, της οποίας οι κάτοικοι είνε [.]μίλητοι και απηνείς, οι δε της κωμοπόλεως ενδύονται σεμνώς και πραγματεύονται.

Προϊόντα. Σίτος, γεννήματα, οίνος, λάδι, μαλλί πολύ, τυρί, κηρί, μέλι, μέταξα, βαμβάκι, λινάρι, τομάρια, βαλανίδι, ζώα παντοειδή και μάλιστα πρόβατα.

Μονεμβασία. Εν τη επαρχία της Μονεμβασίας ευρίσκεται η πόλις και το φρούριον όπου είνε κατεστημένον το Λογιστικόν Αρχείον. Ο ιματισμός των εγκατοίκων είνε κόσμιος, αύτοι είνε μεν οργίλοι, αλλ’εις τον ηγεμόνα των πιστοί. Ευρίσκονται μεταξύ αυτών οικογένειαι εκ Κρήτης και Κυθήρων καταγόμεναι, μετέρχονται δε το εμπόριον και την ναυτιλίαν.

Προϊόντα. Σίτος, γεννήματα, οίνος, μεταξά, πρινοκόκκι, βαμβάκι, λινάρι, μαλλί, βαλανίδι, κηρί, μέλι, τομάρια, ολίγον λάδι και θρέμματα.

Μυστράς. Η επαρχία αύτη εμπεριέχει την Χρυσάφαν και το Έλος. Εις την πεδιάδα του Μιστρά υπό του Ευρώτα και άλλων μικρών ποταμών διαρρεομένην, φέρονται τα ίχνη της αρχαίας Σπάρτης. Οι κάτοικοι είνε ομιλητικώτατοι και φιλόξενοι.

Προϊόντα. Αφθονία καθ’όλα και κατ’εξαίρεσιν σίτος, πρινοκόκκι και μέταξα.

Βαρδούνια. Χώρα πάντη ορεινή και περικυκλωμένη από κοιλάδας και λόφους ευφορώτατους, των οποίων οι πλειότεροι καλλιεργούνται, ευρίσκονται αυτού πλήθος δρυών και βαλανοδένδρων.

Κελέφα-Πασαβά. Η τέταρτη και Πέμπτη επαρχία της Χελέφας(sic) και της Πασαυάς(sic) περιέχεται εις την κατωτέραν Σπάρτην. Είνε δε ορεινή όλως και άφορος και μόλις γεννά τα προς τροφήν των κατοίκων της.

Ζαρνάτα. Αύτη περιλαμβάνει την ανωτέραν Σπάρτην. Συνειθισμένοι εις την πτωχείαν και την φειδώ οι Σπαρτιάται(εννοεί τους Μανιάτες), είνε σωφρονέστατοι, ο ιματισμός των διαφέρει του των άλλων κατοίκων του Βασιλείου, ζώνονται πάντοτε την σπάθην και φορούν περικεφαλαίαν. Είνε προικισμένοι με πολλήν ανδρείαν αν και η αρετή αυτή μιαίνεται παρ’αυτοίς δια το οποίον μετέρχονται επιτήδευμα του κλέπτειν. Τα προϊόντα της Βαρδούνιας, Χελέφας(sic), Πασαυάς και Ζαρνάτας συνίστανται εις ολίγον σίτον, γεννήματα, μέταξαν, κηρί, μέλι, μαλλί και τυρί, γίνεται όμως πολύ πρινοκόκκι και βαλανίδι.”

Αλλά οι Βενετοί δεν αρκέστηκαν να περιγράφουν μόνο τις οικονομικές και γεωγραφικές λεπτομέρειες του Μοριά. Αναλυτικά ο Γενικός Προβλεπτής Francesco Grimani, στην Έκθεσή του (8/10/1701) παρουσιάζει του Μοραΐτες κάπως έτσι:

«…φοβούνται το καθετί, αμαθείς και πεισματάρηδες, δεν αποβλέπουν σ’εκείνο που τους ωφελεί, αλλά εμμένουν στην γνώμη της παλιάς εμπειρίας ή σ’εκείνο που πιστεύουν. Η φυσική τους γλώσσα είναι η ψευτιά, μηχανορραφούν αμοιβαία και φοβούνται πάντοτε την απάτη. Καταφεύγουν συχνά στην εξουσία, αλλά τέτοια είναι η υποκρισία και η προσποίησή τους, ώστε, όταν τους πρωτοβλέπεις φαίνονται να τους κινεί η πιο τίμια και ειλικρινής πρόθεση. Επάνω από κάθε πίστη βάζουν το συμφέρον και αυτό είναι το πρώτο που διδάσκεται ο γιός από τον πατέρα. Ζουν το περισσότερο καιρό σε καλύβες, για να μην ξοδεύουν χρήματα σε προσωπικές κατοικίες, δείχνοντας έτσι πως είναι φτωχοί, μολονότι βρίσκονται σε διαφορετική κατάσταση. Ζουν μέσα σε αθλιότητα για να δικαιολογηθούν και για οικονομία, και υποθέτουν πως το κέρδος βγαίνει από το να τρέφεται κανείς σαν ζητιάνος και όχι από το να εργάζεται με ζήλο. Αγαπούν την τεμπελιά και δεν καλλιεργούν, παρά μόνον όσα αρκούν για τις απαραίτητες ανάγκες τους. Προτιμούν να τρέφουν πολλά κοπάδια, για να ωφελούνται απ’αυτά χωρίς ιδρώτα…»(3)

Θα παρατηρήσει κάποιος οτι πιο πάνω αναφέρονται περιπτώσεις, όπως αυτές των Καλαβρύτων, της Πάτρας, του Άργου κ.α. , όπου μεγάλο μέρος του πληθυσμού τους δεν είναι ντόπιοι , αλλά Έλληνες από διάφορα μέρη της Ελλάδας, από τα Γιάννενα μέχρι την Κρήτη. Ήταν μια πολιτική των Βενετικών αρχών, οι οποίοι ύστερα από τον σφοδρό βενετο-τουρκικό πόλεμο που συντέλεσε στην κατάληψη του Μοριά από τους πρώτους, ο πληθυσμός ειδικά της βόρειας Πελοποννήσου είχε πληγεί. Έτσι δεκάδες οικογένειες Ελλήνων εγκαταστάθηκαν στον ταλαιπωρημένο Μοριά, αν και έφτασε να κατοικείται το 1702 από 190.653 κατοίκους, αριθμός όχι ευκαταφρόνητός για την εποχή.

Πιο συγκεκριμένα και όπως ο σπουδαίος Βακαλόπουλος στην Ιστορία του(τ.4, σελ.55) μας πληροφορεί : 662 Αθηναϊκές οικογένειες κατέφτασαν στο βενετοκρατούμενο Μοριά, αν και δεν έπαψαν ποτέ να προσπαθούν να επιστρέψουν στην πόλη του, πράγμα που κατάφεραν σταδιακά.

Αναλυτικά στο Αίγιο, την Πάτρα και τα Καλάβρυτα κατέφθασαν περίπου 6,000 Έλληνες από διάφορα μέρη, και όπως μας πληροφορεί έγγραφο του γενικού κατά θάλασσαν προνοητή Gritti της 20^ης Μαρτίου 1697: 47 οικογένειες από το Μεσολόγγι, 182 οικογένειες από τη Ναύπακτο, 74 από το Αιτωλικό, 66 από την Άμφισσα, 57 από το Καστέλλι της Ρούμελης, 63 από το Ξερόμερο, 246 από την Θήβα, 27 από την Λιβαδιά, 18 από τον Τίρναβο, 70 από την Εύβοια, 11 από τα Μέγαρα, και τέλος 59 από τα Ιωάννινα.(οι αριθμοί είναι οικογενειών).

Αλλά και Κρητικοί, ύστερα από την αποτυχημένη προσπάθεια των Βενετών να ανακαταλάβουν τα Χανιά(17.7.1692) με την συμπαράσταση των ντόπιων, βρήκαν καταφύγιο σε έρημες γαίες της Πελοποννήσου. Ο αριθμός τους υπολογίζετε σε 2000 άτομα.

---------------------------------------------------------------------------------------------

(1) Οθωμανική διοικητική οργάνωση του Μοριά, το 1645.

-Βιλαέτι Χλουμουτσίου(Hlumiç), καζάδες : Χλωμούτσι, Άργος, Τριπολιτσά, Θάνα, Άγιος Πέτρος, Ανάπλι(Ναύπλιο)

-Βιλαέτι Κορίνθου, καζάδες: Κόρινθος, Φονιάς, Μέγαρα

-Βιλαέτι Παλαιών Πατρών(Balya Badra), καζάς Πάτρας

-Βιλαέτι Καλαβρύτων, καζάδες Καλαβρύτων και Βοστίτσας

-Βιλαέτι Μεθώνης, καζάδες Μεθώνης, Ανδρούσας, Αρκαδιάς

-Βιλαέτι Καρύταινας, καζάδες Καρύταινας, Λεονταρίου, Φαναρίου

-Βιλαέτι Μυστρά, καζάδες Μυστράς, Βαρδουνιάς, Μονεμβασιάς

-Βιλαέτι Κορώνης, καζάδες Κορώνης, Καλαμάτας.

(2) Γενικοί Προβλεπτές:

Giacomo Corner(1688-1690), Antonio Zeno(1690-1694), Marin Michiel(1694-1695), Agostino Sagredo (1695-1697), Paolo Nani(1697), Francesco Grimani (1698-1701), Giacomo da Mosto(1701-1703), Antonio Nani(1703-1705), Angelo Emo (1705-1708), Marco Loredan (1708-1711), Antonio Loredan(1711-1714), Alessandro Bon (1714-1715).

(3) Βακαλόπουλου, Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, τ.4, σελ.54, μτφρ., Σπυρ. Λάμπρου, Εκθέσεις…, ΔΙΕΕ 5 (1896-1900), 455-456.

(4) Οι εικόνες από το Universus terrarum orbis scriptorum calamo delineatus : hoc est auctorum fere' omnium, qui de Europæ, Asiæ, Africæ, & Americæ regnis…, 1714, Savonarola, Raffaello, 1680-1748.

Προς την Επανάσταση, ταυτότητα των Ελλήνων.(ε)

2011-02-02T15:10:00.003+02:00

Συνεχίζοντας…:

-Ο σημαντικός Κρητικός λόγιος Μάρκος Μουσούρος(1470–1517) με τη συνήθη του μεγαλοπρέπεια συνέγραψε μια ωδή στον Πλάτωνα με χαρακτηριστικά μηνύματα για την κατάσταση και τις προσδοκίες των Ελλήνων ύστερα από περίπου έναν αιώνα υποδούλωσης στους Οθωμανούς. Παραθέτω τα κυριότερα σημεία:

«Θείε Πλάτων, ήρω συμπάρεδρε των θεών και δαιμόνων…. κατάβα τώρα εις την γην με την πτήσιν των ψυχοφυών πτερύγων…» και συνεχίζει εκθειάζοντας τον πάπα Λέοντα Ι’ :

« Και όταν έλθης εις αυτήν δεν θα εύρης πλέον τον άγριον των Σικελών τύραννον, τον ωμοφάγον τρόφιμον της Σκύλλης και υβριστήν των Μουσών Διονύσιον, αλλ’άνδρα όμοιον προς εκείνον τον οποίον μάτην επόθεις τότε να ίδης, … τον λαμπρόν αστέρα της Φλωρεντινής πατρίδος, των ονομαστοτάτων Μεδίκων ωραίον κλάδον, τον πριν μεν Ιωάννην, τώρα δε Λέοντα…»… «Όταν δε εισέλθης εις το ευτυχές ανάκτορον, θα ίδης ευθύς, ως Πλάτων, πολλούς εκ των λατρευτών σου… τους οποίους αυτός πανταχόθεν εκάλεσε δια να τέρπεται με την συναναστροφήν των,…».

Και συνεχίζει η ωδή αυτή :

«Εκ τούτων δε αγαπά κατ’εξοχήν δύο, το μεν ένα εκ της ιεράς Ελλάδος, ουχί εκ των σήμερον καλουμένων Ρωμαίων ή Γραικών, αλλ’όμοιον με τους παλαιούς ημιθέους των Αθηνών ή της Σπάρτης, το άκρον άωτον της ενδόξους γενεάς των Λασκαρέων…».

Τώρα ο Μουσούρος βάζει τον Πλάτωνα να απευθυνθεί προς τον πάπα και να του λέει :

« Σταμάτησε, ω πάτερ, τον εμφύλιον πόλεμον(εννοεί τον πόλεμο μεταξύ των χριστιανικών βασιλείων της Ευρώπης), δόσε εις τα τέκνα σου την ειρήνην και την αγάπην, την οποίαν ο καταστροφεύς Άρης ενέκλεισεν εις βαθύτατον άντρον, φράξας την είσοδον με κτιστούς λίθους…. Και αφού αναμετρήσης όλους(τους στρατούς σου) στείλε αυτούς εναντίον των ανόμων και αιμοβόρων Τούρκων, οι οποίοι αφού εδούλωσαν την Ελλάδα, μελετούν τώρα να διαπεραιωθούν με πλοία και εις την Ιταλίαν…».

Ο Πλάτωνας του Μουσούρου συνεχίζει να προτρέπει τον πάπα για μια νέα σταυροφορία για την σωτηρία των ομόθρησκων Ελλήνων:

« Αλλά συ προλαβών, ετοίμασε δι’αυτούς ταχύν όλεθρον, στέλλων εις τα πεδία της Ασίας μύρια φύλα, τους χαλκοθώρακας Κελτούς, του ασπιδοφόρους Ίβηρας, τους πεζομάχους Ελβετούς, τας απείρους φάλαγγας των ανδρογιγάντων Γερμανών, τους αρηϊφίλους Βρεττανούς και όσους Ιταλούς απέμειναν εκ των πολέμων… Έπειτα δε ο αναρίθμητος των ταχυπλόων στόλος των θαλασσοκρατόρων Ενετών και τα υπερμεγέθη των Ισπανών πλοία, των οποίων οι κορυφαί των ιστών φθάνουν μέχρι των νεφών( υπεράνω δε των καρχησίων των να υψούται πάντοτε ο προστατευτικός σταυρός) να ορμήσουν ευθύ προς τον Ελλήσποντον διότι, αν αστράψη το ποθητόν της ελευθερίας φέγγος εις το Βυζάντιον πρώτον και συντρίψης την κεφαλήν του τρομερού δράκοντος, τα άλλα μέλη του θα καταστραφούν ευκόλως, επειδή και ο εκ της δουλείας κατατρυχόμενος σήμερον λαός των Γραικών, λαμβάνων θάρρος, θα ενθυμηθή την αρχαίαν αρετήν και θα πλήξη εσωτερικών τον εχθρόν, δια να ιδή ημέραν ελευθερίας.»

Ακόμα και το δόγμα κάποιων Ελλήνων της εποχής, αν και δεν ήταν το επικρατέστερο ορθόδοξο, δεν ήταν εμπόδιο στην ύπαρξη της ελληνικής συνείδησης αυτών που είχαν ασπαστεί τον καθολικισμό παραδείγματος χάριν.

Προσωπικότητες όπως ο Αλλάτιος, ο Βησσαρίωνας, ο Αρσένιος Αποστόλης, ο Νεόφυτος Ροδινός δεν έπαψαν να αισθάνονται Έλληνες αφότου ακολούθησαν τη δυτική εκκλησία. Χαρακτηριστική είναι η άποψη του θιασώτη του δυτικού δόγματος του Γαβριήλ Μηθύμνης :

«… δια την κάθαρσιν των βιβλίων και διόρθωσιν ο μακαριώτατος ει βούλεται πορστάξαι την Λατίνω ειδότι ελληνιστί, και ου Γραικοίς μόνοις, ει και εισί καθολικοί, εγώ ουκ είδον αληθείς τροφίμους και μαχητάς περί της αγίας Ρωμαϊκής εκκλησίας, ειμή εν Ρώμη τον Καρυόφυλλον και εν Κωνσταντινούπολει τον Φραγκίσκον Κόκκον, μαθητήν του Καρυόφυλλου, οι δε ει και εισί καθολικοί όμως πάντοτε θέλουσιν απολογείσθαι υπέρ του γένους αυτών…»(3)

-Ο Αθηναίος Λεονάρδος Φιλαράς (1595-1673), ήταν απο αυτούς που κατάλαβε τη σημασία της μόρφωσης των Ελλήνων στη φυσική τους γλώσσα και όχι στη δυσνόητη αρχαΐζουσα που επικρατούσε εκείνη την εποχή στους κύκλους των Ελλήνων συγγραφέων. Η αντίληψη αυτή που για μερικούς… ήταν φαινόμενο επηρεασμένο απο τη Δύση που εμφανίστηκε ξαφνικά στους Έλληνες στα τέλη του 18ου αιώνα είναι εμφανέστατη στον Φιλαρά και σε πολλούς άλλους Έλληνες λογίους(βλ. Νικόλαος Σοφιανός(περ.1500-1551) στην πρώτη ομότιτλη δημοσίευση) .

Ενδεικτικός είναι ο πρόλογος στη λατινική μετάφραση, που έγινε απ’αυτόν, της Χριστιανικής Διδασκαλίας(1) όπου αναφέρει τα θετικά στοιχεία απο τη χρησιμοποίησης της απλής γλώσσας:

«Απ’εδώ εγώ ελπίζω να ωφεληθούσι πολλά και οι Ρωμαίοι, ανάμεσον εις τους οποίους την σήμερον ημέραν είναι τόσον ακρίβεια απο σπουδές, και θαρρώ να λάβουσιν οι επίλοιποι χριστιανοί μεγάλην χαράν και ευχαριστίαν, οι οποίοι επιθυμούσιν ή να μάθουσι την φυσικήν μας γλώσσαν ή να γνωρίσουσι μονάχα την διαφορά εις την οποίαν εξέπεσεν η σημερινή μας διάλεκτος απο κείνην την παλαιάν και ευγενεστάτην, ύστερα απο τες καταδρομές των βαρβάρων και τον πολύν καιρόν όπου κατατρώγει όλα τα πράγματα».

Χαρακτηριστικό της αγάπης του προς τη σύγχρονή του γλώσσα είναι αυτό εδώ το τετράστιχο που φέρει τον τίτλο «Προς την τιμίαν μου μητέρα» το οποία είχε αναγράψει ο ίδιος πάνω σε εικόνα που έστειλε ο ίδιος στην μητέρα του στην Αθήνα:

«Κυρά μου, δε μου βόλεσεν ακόμι να γυρίσω

εις την πατρίδα, να σε ειδώ και να σε προσκυνήσω

χαίρου με την εικόνα μου, κ’ήξευρε πως με σένα

είν’η καρδιά μου πάντοτε, και το κορμί στα ξένα.»

-Ο Ρήγας Βελεστινλής(Φεραίος) στην εισαγωγή του εκδοθέντος απ’αυτόν βιβλίο «Φυσικής Απάνθισμα»(2):

«Προς τους Αναγνώστας.- Κάθε νουνεχής φιλόπατρις λυπείται βλέπωντας τους δυστυχείς απογόνους των ευκλεεστάτων Αριστοτέλους και Πλάτωνος ή πάντη γεγυμνωμένους από την ιδέαν της φιλοσοφίας ή αφού εγήρασαν επικεκυφότες εις μόνα τα σπάνια της ελληνικής διαλέκτου βιβλία να εκαρποφορήθησαν πολλά ολίγον ή παντελώς.

Ώντας φύσει φιλέλλην, δεν ευχαριστήθην μόνον απλώς να θρηνήσω την κατάστασιν του γένους μου, αλλά και συνδρομήν να επιφέρω επάσχισα όσον το επ’εμοί, απανθίζωντας από τε της Γερμανικής και Γαλλικής γλώσσης τα ουσιωδέστερα της φυσικής ιστορίας, τα οποία δια να γίνουν πλέον εύληπτα, συνέπονται κατ’ερωταπόκρισιν διδασκάλου και μαθητού, έως εις ένα μέρος.

Η αιτία οπού μετεχειρίσθην απλούν ύφος ήτον δια να μη προξενήσω με την γριφότητα του ελληνισμού εις τους άλλους εκείνο όπου ο ίδιος έπαθα σπουδάζωντας, να αποφύγω και το του σοφού : Ήγουν ο μαθητής ακούει την ομιλίαν του διδασκάλου του εις την παράδοσιν, καθώς εις τα σπάργανα ήκουσε την πολυλογίαν της τροφού του. Με φαίνεται πως αναθρέφοντας τον χωρίς να καταλαμβάνη τίποτις απ’όσα τον λέγουν, ωφελείται καθ’υπερβολήν.

Οι παιδαγωγοί ξαπλώνουν με πολλήν έμφασιν τας διδασκαλίας όπου δίδουν εις τους μαθητάς τους, αι οποίαι είναι λέξεις και πάλιν λέξεις και αιωνίως λέξεις.

Όθεν αφορώντας ο σκοπός μου εις το να ωφελήσω το γένος μου και όχι προς επίδειξιν να επισωρεύσω λέξεις, αυτό μου το απάνθισμα έπρεπε να το εκθέσω όσον το δυνατόν, οπού να το καταλάβουν όλοι, και ν’αποκτήσουν μιαν παραμικράν ιδέαν της ακαταλήπτου φυσικής.

Αναγινώσκοντες λοιπόν, οι μέν αγχίνοες ας επικαρπώνται τα ωφέλιμα, οι δε τρόφιμοι ήδη και θιασώται της φυσικής, ας μη με κατηγορήσουν δια το ύφος, αλλ’ας καταβάλουν ευμενώς έκαστος έρανον ότι βούλεται, οπού βοηθούμενον πανταχόθε, να αναλάβη το πεπτωκός ελληνικόν γένος. Έρρωσθε. Ο Ρήγας.»

-Ο Ζακυνθινός ποιητής Αντώνιος Μαρτελάος, γεννημένος το 1754, γόνος τοπικής ευγενικής οικογένειεας, και συγκεκριμένα γιος του ιερέα Αντώνιου ο οποίος πέθανε πριν βαφτιστεί ο γιος του εξού και Αντώνιος το όνομα του ποιητή.

Ο Μαρτελάος λοιπόν, ενθουσιασμένος από το «Δεύτε παίδες των Ελλήνων» του Ρήγα συνέθεσε και αυτός άλλον θούριο :

«Μπρός παιδά! Ας πολεμούμε

ο καιρός της δόξας ήλθε

Αν το Γένος αγαπούμε

στη φωτιά, μπρος στη φωτιά.

Στας Αθήνας μπρός! στην Πόλι!

μπρός λοιπόν, μπρος κατ’εκείνων,

που το Γένος μας μισούν.

Τα όπλα ας λάβωμεν

άγωμεν, πατριώταις, άγωμεν.

Όθεν είσθε των Ελλήνων

παλαιά ανδρειωμένα

κόκκαλα εσκορπισμένα

τώρα λάβετε πνοήν.

Στης φωναίς της σάλπιγγός μου

Όχ το μνήμα σηκωθήτε

και το Γένος μας να ιδήτε

εις την πρώτην του τιμήν.

Τα όπλα ας λάβωμεν…

…

Σηκωθήτε για να ιδήτε

πόσοι θαν’ οι Λεωνίδες,

σηκωθήτε να χαρήτε

πως η Ελλάς θα ξαναζή.

Σηκωθήτε και θα ιδήτε

πως ανδρείως πολεμούμε

πως εχθρούς καταπατούμε,

πόσο μοιάζουμε μ’εσάς!» (4)

(1) Διδασκαλία Χριστιανική, εξηγημένη άλλοτε εις κοινήν ρωμαϊκήν γλώσσαν και τώρα γυρισμένη εις λατινικήν φράσιν απο τον Λ.Β. τον Αθηνάιον.

(2) Ο πλήρης τίτλος του βιβλίου αυτού του Ρήγα είναι ως εξής: «Φυσικής Απάνθισμα. Δια τους αγχίνους και φιλομαθείς Έλληνας, εκ της Γερμανικής και Γαλλικής διαλέκτου ερανισθέν παρά του Ρήγα Βελεστινλή Θετταλού, ούτινος αναλώμασιν εξεδόθη προς ωφέλειαν των ομογενών. Εν Βιέννη. Εκ της τυπογραφίας του ευγενούς Πραττνερ 1790»

(3) Το απόσπασμα αυτό στο Ν.Ελληνομνήμωνα Ε’, σελ 464, «Περί τινων Βαρβερινών κωδίκων» από τον Σπυρίδωνα Λάμπρο.

(4) Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, από των μέσων του ΙΕ’ αιώνος μέχρι των νεωτάτων χρόνων, Ηλία Π. Βουτιερίδη, τόμος Β, σελ.120

Θεόδωρος Β' ο Λάσκαρης και το "Ελληνικόν"

2011-02-02T01:54:00.006+02:00

Ψάχνοντας να βρω…Έλληνες πριν το 1821, μου κίνησε το ενδιαφέρον ένας από τους σημαντικούς αυτοκράτορες του Βυζαντινής αυτοκρατορίας, ο αυτοκράτορας Νικαίας Θεόδωρος Β’ ο Λάσκαρης, γιος του Ιωάννης Δούκα Βατάτζη. Πατέρας και γιος έβαλαν τα θεμέλια για την ανακατάληψη της Πόλης από τους Λατίνους λίγα χρόνια μετά τον θάνατό του.

Ο Θεόδωρος ο Β’ είναι εξαιρετικά ενδιαφέρων σαν προσωπικότητα και λόγω των πολλών στοιχείων που έχουμε για τη ζωή του, είτε λόγω των κοντινών του ιστορικών όπως του Ακροπολίτη και Σκουταριώτη, αλλά κυρίως λόγω του μεγάλου αριθμού επιστολών του προς διάφορες προσωπικότητες που έχουν διασωθεί.

Μη θέλοντας να αναφερθώ αναλυτικά στο γενικό ιστορικό περιβάλλον της εποχής της αυτοκρατορίας της Νικαίας, με μερικά αποσπάσματα θα προσπαθήσω να μεταφέρω τα κυριότερα στοιχεία που χαρακτήρισαν το Θεόδωρο και την εποχή του, μια από τις σημαντικότερες για την πορεία του Ελληνισμού σε μια από τις δυσκολότερες φάσεις του.

Ο Λάσκαρης ύστερα από το χαμό της μητέρας του, πρίγκιπας ακόμα, έπεσε σε μελαγχολία. «Ουδεμία ελπίς δι’εμέ» γράφει σε επιστολή του προς τον Ακροπολίτη(τον γνωστό μας ιστορικό) και ζούσε για καιρό ζωή σχεδόν ασκητική και θρηνολογούσε τον διαρκή θρίαμβο του θανάτου, όπως έλεγε. Όλα του φαίνονταν δυσοίωνα « Το ταξείδιον καταλήγει εις το ναυάγιον, το πλοίον εχάθη. Η ψυχή, ήτις το διευθύνει, καθεύδει, το ιστίον σχίζεται, ένεκεν αμελείας, το πηδάλιον παρεσύρθη. Ο άνεμος είνε ενάντιος, ο ήλιος δύει, η νύξ προχωρεί, η θύελλα αυξάνει, το φορτίον είνε βαρύ, η οδός είνε μακρά, ο χρόνος ολίγος. Το μέλλον αβέβαιον. Το παν είναι φοβερόν, ο κίνδυνος είνε πλησίον και η καταστροφή αναπόφευκτος. Όταν η ναυς της ζωής καταστραφή υπο του χρόνου, όλα τα μέρη της διασκορπίζονται και καταστρέφονται»(1)

Η κατάσταση του έκανε τον πατέρα του, τον Ιωάννη Βατάτζη, να προτρέψει τον αγαπητό δάσκαλο του γιού του, τον Ακροπολίτη, να μεταφέρει συμβουλές προς τον απαισιόδοξο γιό του, όπως το να επιδοθεί στη μουσική. Αλλά ο Θεόδωρος απάντησε : «Ο άνθρωπος επιθυμεί την μουσικήν, κατόπιν λαμπρού συμποσίου ή κατά τας διασκεδάσεις. Αλλ’εγώ πάντοτε κατεφρόνησα το είδος της ψυχαγωγίας.» (2)

Ο Ακροπολίτης ύστερα τον συμβούλεψε να κάνει συχνά λουτρά και να ξανασχοληθεί με το αγαπημένο του κυνήγι. Τελικά ο Θεόδωρος συνήλθε και όπως λέει ο ίδιος : «Υπεχώρησα εις την επιθυμίαν του κυρίου μου και αυτοκράτορος. Έφαγον κρέας, ήλλαξα ασπρόρουχα και εξήλθον του Νυμφαίου. Συνεμορφώθην προς ό τι ήθελεν.» και ζητά από τον Ακροπολίτη να του μεταφέρει «εάν ο αυτοκράτωρ είνε ηυχαριστημένος εκ τούτων». (3)

Ο νεαρός πρίγκιπας πράγματι, «απέδρασε» από το Νυμφαίο και ταξιδέψε με τον καλό του φίλο Μουζάλωνα και άλλων φιλικών γι’αυτόν προσώπων, προς τον Ελλήσποντο. Το ταξίδι του αυτό ήταν άκρως ενδιαφέρον για τον Θεόδωρο, και αρκετά διασκεδαστικό όπως εξελίχθηκε.

Στην πόλη της Φιλαδέλφειας, λοιπόν, έγινε δεκτός από έναν τοπικό άρχοντα με μεγάλο πλήθος κόσμου να τον ακολουθεί. Αλλά η στάση του ανθρώπου αυτού, οι φωνές του, η περίεργη ενδυμασία του ήταν πολύ γελοία για τον νεαρό Λάσκαρη. Να πως περιγράφει ο ίδιος τη σκηνή: « Καθ’ην στιγμήν εισηρχόμεθα εις την Φιλαδέλφειαν, ματαιόδοξος άρχων ήλθεν εις προϋπάντησίν μας, εποχούμενος ημιόνου. Περιεβάλλετο υπό πλήθους ανθρώπων, οίτινες εθορύβουν μεγάλως, εχειρονόμουν, εφώναζον, ετραγώδουν, βοηθούντες ούτω την ευγλωττίαν του αρχηγού των. Το ζώον, καθώς και ο ιππεύς, ήσαν κατά τοιούτον τρόπον εστολισμένοι, ώστε το εν προσέθετεν εις την μεγαλοπρέπειαν του άλλου. Αλλά τι δύσκολον είνε η περιγραφή του λόγου του! Πάλλων λόγος, εστερημένος πάσης εννοίας. Εφ’όσον επλησίαζε προς ημάς, ‘ωγκάτο’ περισσότερον και συνωφρυούτο και, θέλων να μας εκπλήξη δια της φωνής του, προυκάλει τον γέλωτα των παρισταμένων. Πόσον είμαι ευτυχής, θαυμάσας την μεγαλοπρέπειαν ταύτην!!!» (4)

Ο Θεόδωρος όμως μετά από αυτές τις κωμικές φάσεις του ταξιδιού του κατευθύνθηκε προς την αρχαία πόλη της Περγάμου, δηλαδή τα ερείπια της. Η θέα τους και μόνο συνεπήρε τον νεαρό μέλλοντα αυτοκράτορα, η θέα των αρχαιοελληνικών μνημείων και όπως περιγράφει ο ίδιος:

«Η πόλις αύτη είνε πλήρης αρχαίων θεάτρων, μαρανθέντων υπό του χρόνου. Μας δεικνύει εν τούτοις, ως εις καθρέπτην την δόξαν και το μεγαλείον των κτητόρων των. Αι οικοδομαί αύται, εικόνες σοφίας, φέρουσι τον χαρακτήρα της ελληνικής μεγαλοφυΐας. Η πόλις, προς αίσχός μας, τα δεικνύει προς ημάς, απογόνους ενδόξων προγόνων», και συνεχίζει αυτός ο Έλληνας πατριώτης του 13^ου αιώνα :

«Βλέπει τις εκεί τείχη, ων αι επάλξεις περιβάλλονται με χάλυβα και εν τω μέσω της πόλεως ρέει ο ποταμός. Μά τον δημήτορα του πόλου.

Νομίζει τις, ότι αι μακρόταται γέφυραθ κατεσκευάσθησαν δια μιας μόνον πέτρας, τόσον η εργασία αυτών είνε λεπτή και περιποιημένη. Αυτός ο Φειδίας θα εθαύμαζε την κατασκευήν». (5)

Η αγάπη του για τον Ελληνισμό δεν σταματούσε στα αρχαία μνημεία, αλλά και τα λογοτεχνικά-φιλοσοφικά επιτεύγματα των αρχαίων Ελλήνων τον έκαναν περήφανο αλλά ταυτόχρονα ανήσυχο και απαισιόδοξο για την κατάσταση των σύγχρονών του Ελλήνων και τη σχέση τους με τη φιλοσοφία:

«Ανήκει εις τους Έλληνας, βροντοφωνεί, και ιδού την περιγράφουσι τώρα ως ξένην. Ιδού διατί θα μεταβή να ζητήση άσυλον παρά τοις βαρβάροις και θα τους δοξάση. Όλη η αθλιότης των θα πέση επί εκείνων, οίτινες την καταδιώκουσι. Θα καταστή εχθρά μας και θα μας πολεμή. Και δυνάμεθα ν’αντιστώμεν εις την σοφίαν. Ιδού διατί ή θα μας καταστρέψη ή θα μας καταστήση βαρβάρους.

Σοι γράφω όλα ταύτα με καρδίαν συντετριμμέννην υπο ζοφερού πόνου…» (Επιστολή XXVI απευθυνόμενος στον Βλεμμύδη)

Ο Λάσκαρης δεν έπαυε βέβαια να είναι ένας νέος άνδρας. Του άρεσαν ιδιαίτερα οι «μαυρομματούσαι» κατά την διάρκεια των ταξιδιών του… Οι περιπέτειές του αυτές όμως δεν ήθελε να φτάνουν στα αυτιά του αυστηρού πατέρα του και αυτοκράτορα, εξού και το μίσος του για κάποιον Φιλή ο οποίος μαρτύρησε τις περιπέτειές του στον πατέρα του.

Διατηρούσε στη μνήμη του τις ξέγνοιαστες περιπέτειές του με τις … μαυρομματούσες και σε επιστολή του, όταν βρισκόταν αργότερα σε εκστρατεία εναντίον των Βουλγάρων, προς τον επιστήθιο φίλο του Μουζάλωνα είναι φανερό:

« Ενθυμήσου την εις Θήβην του όρους Πλάκας διαμονήν μας, την θερμότητα της χώρας ταύτης, την βραδύτητα του χρόνου, το άγονον του εδάφους, την ισχνότητα του φλύαρου Ζαβαριώτου, τον ανυπόφορον κρόττον της θυελλώδους θαλάσσης, το άσμα των τεττίγων και θα λάβης ιδέαν των κακών άτινα εδώ υποφέρομεν. Εκεί τουλάχιστον είχομεν τας ερωτοτρόπους αρνήσεις νεαράς κόρης, την συγκομιδήν ωραίων καρπών, το κυνήγιον των ερωδιών και των γερανών και τόσας άλλας διασκεδάσεις. Ενώ εδώ αλλοίμονον! Μόνον η θερμήτης του ηλίου, η βαρβαρότης των Βουλγάρων και αι μάχαι , δι’όσους επιθυμούσι ταύτας»… ενώ στο χωρίο 45 της ίδιας επιστολής αναφέρει με τον δικό του τρόπο…: «Μετέβημεν εις Αχλαδερού ουχί την φοράν ταύτην όπως συλλέξωμεν αχλάδια, αλλά δια να ίδωμεν μαυρομματούσας»…(6)

Πέρα όμως από αυτά ο Θεόδωρος ο Β’ ήταν άξιος στρατιωτικός ηγέτης. Χαρακτηριστική περίοδος είναι αυτή της πρώτης εκστρατείας του, το 1255, όταν οι Βούλγαροι θεώρησαν ότι θα μπορούσαν να εκμεταλλευτούν το θάνατο του πατέρα του Θεόδωρου, Ιωάννη Βατάτζη, και κυρίευσαν μεγάλο μέρος των βαλκανικών κτήσεων της αυτοκρατορίας αλλά και περιοχές που κατοικούνταν από Έλληνες όπως το Μελένικο.

Άφησε πίσω του ως αντιβασιλέα τον φίλο του Μουζάλωνα, και πέρασε τον Ελλήσποντο με το στρατό του τον Ιανουάριο του 1255. Εύκολα κατέλαβε την Αδριανούπολη, και αρκετοί Βούλγαροι σκοτώθηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν, ακόμα και αυτός ο αυτοκράτορας της Βουλγαρίας ο Μιχαήλ Ασέν ο οποίος με μωλωπισμένο πρόσωπο εγκατέλειψε το στρατόπεδό του όπως και το υπόλοιπο βουλγαρικό στράτευμα. Με παρόμοια ευκολία κατέλαβε και την επόμενη σημαντική θρακιώτικη πόλη, τη Βερόη, όπου εισήλθε αμαχητί. Μετά από αυτές τις επιτυχίες η εκστρατεία διακόπηκε λόγω του δριμύ χειμώνα. Η περηφάνια του Θεόδωρου όπως ήταν φυσικό, εκφράστηκε και στις επιστολές του, όπως σ’αυτήν (XLVI) προς τον δάσκαλό του Βλεμμύδη:

« Ο δράκος εξήλθε, αλλά τον εφονεύσαμεν και εκ του πτώματος του ηγείραμεν τρόπαιον εις δόξαν μας. Θαύμασον δι’όλης της καρδίας σου τα κατορθώματα ταύτα της ελληνικής ανδρείας». (7)

Ο Λάσκαρης, είναι από τους λίγους μεσαιωνικούς Έλληνες αυτοκράτορες ή γενικά ηγέτες που κατάλαβαν την ανάγκη ενός στρατού με λιγότερους μισθοφόρους και περισσότερους ντόπιους, ή όπως αναφέρει άλλού ο ίδιος: της «ελληνίδος φυλής» (8) ώστε να σχηματίσει δυνατό στρατό στον οποίο το «Ελληνικόν» να μπορεί να στηρίξει την εμπιστοσύνη και τις ελπίδες του. Γιατί όπως λέει και ο ίδιος στην επιστολή XLIV :

“Κινείται γαρ η έχθρα τω πλήθει και τα έθνη μάχεται καθ’ημών. Και τις ο βοηθήσων ημίν; Πέρσης πως βοηθήσει τω Έλληνι; Ιταλός και μάλιστα μαίνεται, Βούλγαρος προφανέστατα, Σέρβος τη βία βιαζόμενος και συστέλλεται, ο δ’ημέτερος τάχα, τάχα δη ου των ημετέρων κατά αλήθειαν, μόνον δε το Ελληνικόν αυτό βοηθεί εαυτώ οικόθεν λαμβάνον τας αφορμάς, …»(9)

……………………………………….

Τα παραπάνω κείμενα από τις επιστολές του Λάσκαρη είναι 'μεταφράσεις' του Ιωάννη Παπαδόπουλου από το βιβλίο του Θεόδωρος Β’ ο Λάσκαρις, Αυτοκράτων της Νικαίας, ελληνική έκδοση, 1909 ενώ υπάρχει πρόσβαση στο σύνολο της επιστολογραφίας του Θεόδωρου από το archive.org http://www.archive.org/details/theodoriducaela00festgoog

(1) Επιτομαί ηθικαί, το του βίου άστατον διαγράφουσαι, εκτεθείσαι εν τω πενθίμω καιρώ της αποβιώσεως της αοιδίμου και μακαρίας δεσποίνης κυράς Ελένης, συμβίου αυτού. Ambros.308 infer. Fol.78 επ.

(2) Επιστολαί, LIV, 31

(3) Επιστολαί LIX, 48

(4) Επιστολαί LXXIII

(5) Επιστολαί LXXX

(6) Επιστολαί CCVXI

(7) Επιστολαί XLVI : « Και ο δράκων εξήλθε, και αληθώς εκαρατομήθη, και το πτώμα του νεκρωθέντος προς ημάς ανήγειρε μέγα τρόπαιον….τα δ’άλλα κρίνον προς τον σκοπόν, και της ανδρείας της ελληνικής αρίστευμα καταθαύμασον.»

(8) Επιστολαί CCXVII

(9) Επιστολαί XLIV